कोशी पर्यटन: प्राथमिकता, सम्भावना र चुनौती

नेपालको पूर्वी भूभागमा फैलिएको कोशी प्रदेश प्राकृतिक विविधता, जैविक सम्पदा, सांस्कृतिक बहुलता, धार्मिक आस्था, साहसिक पर्यटन र हिमालदेखि तराईसम्मको अनौठो भौगोलिक संरचनाका कारण देशकै सबैभन्दा सम्भावनायुक्त पर्यटन क्षेत्रमध्ये एक मानिन्छ।

संसारकै सर्वोच्च शिखरदेखि उष्णकटिबन्धीय जैविक विविधतासम्म एउटै प्रदेशभित्र समेटिएको यो क्षेत्रले नेपालको पर्यटन उद्योगलाई नयाँ उचाइमा लैजान सक्ने आधार बोकेको छ।

आज पर्यटनलाई केवल घुमफिर वा मनोरञ्जनको क्षेत्रका रूपमा होइन, रोजगारी, लगानी, स्थानीय उत्पादन, पूर्वाधार, संस्कृति संरक्षण र समग्र आर्थिक रूपान्तरणको माध्यमका रूपमा हेरिन थालेको छ। यही सन्दर्भमा कोशी प्रदेशले पर्यटनलाई आर्थिक विकासको प्रमुख आधार बनाउने नीति अघि सारेको देखिन्छ। तर सम्भावना जति ठूलो छ, चुनौती पनि त्यत्तिकै जटिल छन्।

हिमालदेखि तराईसम्म फैलिएको पर्यटकीय सम्पदा

कोशी प्रदेशको पर्यटनको सबैभन्दा ठूलो विशेषता यसको भौगोलिक विविधता हो। यहाँ संसारकै सर्वोच्च शिखर सगरमाथा छ। यही क्षेत्रले विश्वभरका आरोही, ट्रेकर र साहसिक पर्यटकलाई नेपालतर्फ आकर्षित गरिरहेको छ।

सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै परिचित पर्यटकीय गन्तव्य हो। खुम्बु क्षेत्रमा पुग्ने पर्यटकले हिमालको दृश्य मात्र होइन, शेर्पा समुदायको जीवनशैली, संस्कृति र आतिथ्यको अनुभव पनि सँगै बटुल्ने गर्छन्।

पूर्वी पहाडी क्षेत्रमा पाथीभरा मन्दिर धार्मिक पर्यटनको केन्द्र बनेको छ। प्रत्येक वर्ष हजारौँ भक्तजन यहाँ पुग्ने गरेका छन्। त्यस्तै हलेसी महादेव हिन्दु, बौद्ध र किराँत समुदायका लागि साझा धार्मिक आस्थाको केन्द्र बनेको छ।

इलाम, धनकुटा र तेह्रथुम क्षेत्रले प्रकृतिमा आधारित पर्यटनलाई विस्तार गरेका छन्। चियाबगान, पहाडी दृश्य, सूर्योदय अवलोकन, ग्रामीण जीवनशैली र स्थानीय खानाले पर्यटकलाई आकर्षित गरिरहेका छन्।

तराई क्षेत्रमा रहेको कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष नेपालको महत्वपूर्ण जैविक पर्यटन क्षेत्र हो। यहाँ दुर्लभ चराचुरुङ्गी, जंगली भैँसी र नदी प्रणाली अवलोकनका लागि आन्तरिक तथा विदेशी पर्यटक पुग्ने गरेका छन्।

त्यसैगरी बराहक्षेत्र, नाम्चे बजार, मकालु–बरुण राष्ट्रिय निकुञ्ज, मिल्के डाँडा लगायतका गन्तव्यले प्रदेशलाई बहुआयामिक पर्यटन क्षेत्र बनाएका छन्।

पर्यटकको आकर्षण: अनुभव बेच्ने नयाँ पर्यटन

अहिले विश्व पर्यटनको प्रवृत्ति परिवर्तन हुँदै गएको छ। पर्यटक केवल गन्तव्य हेर्न होइन, अनुभव लिन यात्रा गर्न थालेका छन्। यही दृष्टिले हेर्दा कोशी प्रदेशको बलियो पक्ष अनुभवमा आधारित पर्यटन हो।

खुम्बु क्षेत्र हिमाल हेर्ने मात्र नभई स्थानीय संस्कृति बुझ्ने अवसर हो। इलाम चिया हेर्ने मात्र नभई चिया टिप्ने, स्थानीय घर(होमस्टे)मा बस्ने र ग्रामीण जीवन अनुभव गर्ने क्षेत्र बनेको छ। कोशी टप्पु वन्यजन्तु हेर्ने मात्र नभई प्रकृति अध्ययन गर्ने प्रयोगशाला जस्तै बनेको छ।

धार्मिक पर्यटनमा पनि परिवर्तन आएको छ। तीर्थ दर्शनसँगै आध्यात्मिक अनुभव, स्थानीय अर्थतन्त्रसँग जोडिने गतिविधि र सांस्कृतिक सम्पदाको अध्ययन बढिरहेको छ।

यसले कोशी प्रदेशको भविष्य केवल होटल र सडकमा होइन: अनुभव, कथा, संस्कृति र स्थानीय सहभागितामा निर्भर छ।

संघीय सरकारको प्राथमिकतामा कोशी पर्यटन

नेपाल सरकारले पर्यटनलाई राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको प्रमुख स्तम्भका रूपमा स्वीकार गर्दै विभिन्न योजनामार्फत पूर्वी नेपालको पर्यटन विस्तारमा जोड दिएको छ।

सगरमाथा क्षेत्रको अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्डिङ, धार्मिक पर्यटन सर्किट, पूर्व–पश्चिम पर्यटन करिडोर, पदमार्ग विकास, क्षेत्रीय विमानस्थल विस्तार, सीमा पर्यटन र पर्यटकीय पूर्वाधारमा संघीय लगानी बढाउने नीति अघि सारिएको छ।

विराटनगर विमानस्थललाई क्षेत्रीय हवाई पहुँचको केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने प्रयास, सडक सञ्जाल सुधार, सीमावर्ती पर्यटक व्यवस्थापन र अन्तर्राष्ट्रिय प्रवर्द्धन कार्यक्रमले कोशीलाई पर्यटन गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्ने लक्ष्य राखिएको छ।

सरकारले ‘नेपाल भ्रमण’, धार्मिक सर्किट, साहसिक पर्यटन र प्रकृतिमा आधारित गन्तव्य विकास कार्यक्रममार्फत पूर्वी क्षेत्रलाई प्राथमिकतामा राख्दै आएको छ।

प्रदेश सरकारको दृष्टि: पर्यटनलाई समृद्धिको आधार

कोशी प्रदेश सरकारले पनि पर्यटनलाई आर्थिक वृद्धिको आधार क्षेत्रका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। प्रदेशस्तरमा पर्यटकीय पूर्वाधार निर्माण, पदमार्ग सुधार, गन्तव्यको ब्रान्डिङ, पर्यटन वर्ष कार्यक्रम, होमस्टे विस्तार, सांस्कृतिक उत्सव र निजी क्षेत्रसँग सहकार्यमा योजना सञ्चालन गरिएका छन्।

विशेषगरी ग्रामीण पर्यटनलाई स्थानीय आयसँग जोड्ने रणनीति अघि सारिएको छ। गाउँमै रोजगारी सिर्जना गर्ने, कृषिलाई पर्यटनसँग जोड्ने, हस्तकला र स्थानीय उत्पादनलाई बजारसँग जोड्ने प्रयास देखिन्छ।

प्रदेश सरकारले पर्यटनलाई केवल भ्रमण उद्योग होइन, बहुक्षेत्रीय आर्थिक प्रणालीका रूपमा विकास गर्ने लक्ष्य लिएको देखिन्छ।

२०८२ लाई कोशी पर्यटन प्रवद्धन वर्ष मनाएको प्रदेश सरकारले ०८३/८५मा कोशी भ्रमण वर्षका रुपमा मनाउँदैछ ।

सम्भावनाअनुसार लगानी अझै अपुग

कोशी प्रदेशमा सरकारी तथा निजी लगानी बढ्दै गएको भए पनि सम्भावनाको अनुपातमा अझै पर्याप्त मानिँदैन।

खुम्बु क्षेत्र, इलाम, विराटनगर, धरान र धार्मिक क्षेत्रहरूमा होटल, रिसोर्ट, यातायात, सेवा क्षेत्र र पर्यटकीय गतिविधिमा निजी लगानी बढेको छ।

तर धेरै सम्भावनायुक्त गन्तव्यमा अझै पनि सडक पहुँच कमजोर छ। पर्याप्त गुणस्तरीय आवास, सूचना केन्द्र, डिजिटल प्रवर्द्धन, सरसफाइ, सुरक्षा र व्यवस्थापन अभाव देखिन्छ।

कयौँ क्षेत्रमा गन्तव्य पहिचान भइसके पनि बजारसम्म पुग्ने संरचना अझै कमजोर छ।

पर्यटनबाट हुने आर्जन: बहुगुणक प्रभाव

पर्यटनको आर्थिक प्रभाव प्रत्यक्ष भन्दा धेरै अप्रत्यक्ष हुन्छ। पर्यटकले होटलमा खर्च गर्छ। होटलले किसानको उत्पादन किन्छ। किसानले रोजगारी सिर्जना गर्छ। स्थानीय हस्तकलाले बजार पाउँछ। यही चक्रले पर्यटनलाई आर्थिक गुणक प्रभाव भएको उद्योग बनाउँछ।

कोशी प्रदेशमा पर्यटनबाट होटल व्यवसाय, यातायात, कृषि, हस्तकला, स्थानीय खाद्य उत्पादन, सांस्कृतिक कार्यक्रम र सेवा क्षेत्रले प्रत्यक्ष लाभ लिन थालेका छन्।

खुम्बु क्षेत्रमा पर्यटनले स्थानीय आयस्तर उल्लेखनीय रूपमा परिवर्तन गरेको उदाहरण प्रायः प्रस्तुत गरिन्छ। होमस्टे मोडलले ग्रामीण क्षेत्रमा नगद अर्थतन्त्र विस्तार गरेको छ।

यदि प्रदेशले समन्वित योजना अपनाउने हो भने पर्यटन प्रदेशको राजस्व, रोजगारी र निजी लगानीको प्रमुख स्रोत बन्न सक्छ।

पर्यटन र समृद्धिको सम्बन्ध: अवसरलाई अर्थतन्त्रसँग जोड्ने समय

नेपालमा पर्यटनलाई धेरै समयसम्म प्रचारको विषय बनाइयो तर उत्पादन प्रणालीसँग कम जोडियो। अहिले कोशी प्रदेशले यही कमजोरी सच्याउने अवसर पाएको छ।

उदाहरण: चिया पर्यटनसँग कृषि जोड्न सकिन्छ। धार्मिक पर्यटनसँग स्थानीय उत्पादन जोड्न सकिन्छ। पदयात्रासँग ग्रामीण अर्थतन्त्र जोड्न सकिन्छ। जैविक पर्यटनसँग अनुसन्धान र शिक्षा जोड्न सकिन्छ। हिमाली पर्यटनसँग वातावरणीय संरक्षण जोड्न सकिन्छ।

पर्यटनले केवल विदेशी मुद्रा ल्याउने होइन, गाउँबाट बसाइँसराइ रोक्ने, स्थानीय सीप बचाउने र युवालाई आफ्नै ठाउँमा अवसर दिने क्षमता राख्छ।

सम्भावनालाई रोकिरहेका बाधा

कोशी पर्यटनका सामु केही संरचनागत चुनौती स्पष्ट छन्। पहिलो: कमजोर पूर्वाधार । अनेक गन्तव्यसम्म पुग्ने सडकको अवस्था कमजोर छ। वर्षायाममा पहुँच अवरुद्ध हुने समस्या देखिन्छ। यो अवस्था सबैभन्दा धेरै इलाम, पाँचथर र ताप्लेजुङले भोगेका छन् । यद्यपी सडकको नयाँ सञ्जाल पनि विकास हुँदैछ ।

पर्यटन उद्योगको पहिलो शर्त भनेको पहुँच हो। आकर्षक गन्तव्य भए पनि त्यहाँ पुग्न कठिन भयो भने पर्यटकको प्राथमिकता घट्छ। मेची राजमार्ग पूर्वी पहाडको मुख्य जीवनरेखा भए पनि धेरै खण्डमा साँघुरो, घुमाउरो, कमजोर सतह, पहिरो प्रभावित र मौसममा निर्भर रहेको गुनासो आउने गरेको छ।

अहिलेकै अवस्थामा इलामको माइखोला राजदुवालीमा पहिरोले सडक अवरुद्ध हुँदा पर्यटन क्षेत्रमा ठूलो प्रभाव परेको छ ।

पूर्वाधार विकास मन्त्री सुनील लम्साल स्थलगत निरीक्षणमा गएर तल्काल वैकल्पिक व्यवस्थापन गर्ने प्रतिवद्धताले त्यस क्षेत्रका नागरिकमा राहत त महसुस भएको छ तर विगतदेखि आश्वासनमात्र आउने कार्यान्वयन नहुने शैलीले अन्योलता पनि थपेको छ।

दोस्रो: असमान लगानी । केही चर्चित क्षेत्रले धेरै लगानी पाउँदा नयाँ गन्तव्य पछि परिरहेका छन्। समान लगानीका लागि राज्यस्तरबाटै पहल हुनुपर्ने निजी क्षेत्रको आवाज छ । प्राकृतिक सम्पदाले भरिपूर्ण भए पनि भौतिक पूर्वाधार तथा आथित्यताका अनेकन क्षेत्रमा गर्नुपर्ने लगानी पर्याप्त छैनन् ।

तेस्रो: प्रवर्द्धनको अभाव । धेरै क्षेत्र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा चिनिएका छैनन्। डिजिटल प्रचार सीमित छ। त्यस्तै हिमाली क्षेत्रमा फोहोर व्यवस्थापन, जलवायु परिवर्तन र पर्यावरणीय जोखिम बढ्दै गएको छ। नीति र घोषणा धेरै भए पनि कार्यान्वयन अपेक्षाअनुसार प्रभावकारी छैन। भाषा, आतिथ्य, गाइड सेवा र व्यवस्थापनमा दक्षता विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। धार्मिक, प्राकृतिक र सांस्कृतिक गन्तव्यलाई एउटै अनुभवात्मक प्याकेजमा जोड्न अझै काम आवश्यक छ।

कोशीले अब ‘गन्तव्य’ होइन ‘ब्रान्ड’ बन्नुपर्छ

कोशी प्रदेशसँग नेपालको पर्यटनको भविष्य बदल्ने क्षमता छ। तर त्यसका लागि केवल नयाँ नारा पर्याप्त हुँदैन। पहिलो, प्रदेशले आफ्ना गन्तव्यलाई अलग–अलग होइन, समग्र अनुभवका रूपमा बेच्नुपर्छ। दोस्रो, पर्यटनलाई होटल उद्योगमा सीमित नगरी कृषि, संस्कृति, शिक्षा, डिजिटल सेवा र स्थानीय उत्पादनसँग जोड्नुपर्छ। तेस्रो, स्थानीय समुदायलाई मालिक बनाउने मोडल अपनाउनुपर्छ। पर्यटक आउने तर स्थानीय लाभ नपाउने संरचना दीगो हुँदैन। चौथो, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा ‘पूर्वी नेपाल अनुभव’ भन्ने स्पष्ट पहिचान निर्माण गर्नुपर्छ। पाँचौँ, पर्यटन विकास र वातावरण संरक्षणलाई सँगसँगै लैजानुपर्छ। प्रकृति नबचाई पर्यटन टिक्दैन।

कोशी प्रदेश नेपालको पर्यटन नक्साको केवल एउटा क्षेत्र होइन, सम्भावनाको विशाल प्रयोगशाला हो। हिमाल, धर्म, संस्कृति, प्रकृति, जैविक विविधता, ग्रामीण जीवन र साहसिक अनुभवलाई एउटै आर्थिक संरचनामा जोड्न सक्ने क्षमता यहाँ छ।

संघीय सरकारको प्राथमिकता, प्रदेश सरकारको रणनीति, निजी क्षेत्रको लगानी र स्थानीय सहभागिता प्रभावकारी रूपमा जोड्न सकिए पर्यटन कोशीको मात्र होइन, नेपालको समृद्धिको आधार बन्न सक्छ।

किन घुम्ने कोशी ?

कोशी प्रदेशका क्षेत्रगत पर्यटकीय गन्तव्य फरक फरक नै छन् । भौगोलिक तथा पर्यटन विशेषताका आधारमा हिमाली, पहाडी, धार्मिक–सांस्कृतिक, प्राकृतिक–जैविक, ग्रामीण तथा साहसिक पर्यटन क्षेत्र मा विभाजन गरेर हेर्न सकिन्छ।

हिमाली तथा पर्वतीय पर्यटन क्षेत्रमा सगरमाथा, सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज, नाम्चे बजार, गोकीयो ताल, कालापत्थर, मकालु–बरुण राष्ट्रिय निकुञ्ज, मकालु हिमाल, कञ्चनजंघा संरक्षण क्षेत्र, कञ्चनजंघा हिमाल, लुम्बा–सुम्बा पासलगायतका क्षेत्र छन् ।

त्यस्तै धार्मिक तथा आध्यात्मिक पर्यटनका लागि पाथीभरा मन्दिर, हलेसी महादेव, बराहक्षेत्र, रामधुनी मन्दिर, बुढासुब्बा मन्दिर, छिन्ताङ देवीस्थान, सिद्धकाली मन्दिर, दन्तकाली मन्दिरसहितका अन्य धार्मिक तथा अध्यात्मिक गन्तव्य छन् । प्राकृतिक तथा जैविक पर्यटन क्षेत्र पनि कोशीमा उत्तिकै छन् । कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष, अरुण उपत्यका, मिल्के डाँडा, माईपोखरी, टिएमजे क्षेत्र, साल्पा पोखरी, भेडेटार, अरुण नदी, कोशी नदी प्रणालीलगायत कोशीका प्राकृतिक तथा जैविक पर्यटन क्षेत्र हुन् ।

ग्रामीण तथा कृषि पर्यटन क्षेत्रका रुपमा पनि यो प्रदेशमा उत्तिकै पर्यटकको आकर्षण बढाउन सकिन्छ । इलाम चिया बगान क्षेत्र, कन्याम, अन्तु डाँडा, धनकुटा बजार, बसन्तपुर, लालीगुराँस क्षेत्र, भोजपुर बजार, खोटाङ होमस्टे क्षेत्र ग्रामीण तथा कृषि पर्यटनका क्षेत्र हुन् । ,

खुम्बु ट्रेकिङ रुट, कञ्चनजंघा ट्रेक, अरुण नदी राफ्टिङ क्षेत्र, भेडेटार साहसिक क्षेत्र, मकालु बेसक्याम्प ट्रेक, मेरा पीक आरोहण मार्ग शाहसिक पर्यटकलाई आकर्षण गर्ने ठाउँ हुन् ।

यसरी हेर्दा सोलुखुम्बुलाई हिमाली तथा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटनका लागि, ताप्लेजुङलाई धार्मिक र ट्रेकिङ पर्यटनका लागि, इलामलाई कृषि तथा दृश्य पर्यटनका लागि, सुनसरीलाई धार्मिक र जैविक पर्यटनका लागि, संखुवासभा साहसिक तथा संरक्षण पर्यटनमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । धनकुटा–तेह्रथुम – खोटाङसहितका जिल्लालाई पनि पहाडी तथा ग्रामीण पर्यटन, धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटनका रुपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

यी गन्तव्यलाई एउटै ‘हिमाल–धर्म–चिया–जैविक–संस्कृति’ पर्यटन सर्किट मा जोड्न सकिए कोशी प्रदेशको पर्यटन अझ प्रतिस्पर्धी बन्न सक्छ।

पर्यटनलाई व्यवसायिक र प्रतिस्पर्धी बनाउन पूर्वाधार नै पहिलो आवश्यकता हो । पूर्वाधार सुधारलाई पर्यटन रणनीतिसँग जोड्न सके पूर्वी पहाड नेपालको सबैभन्दा बलियो पर्यटन करिडोर बन्न सक्नेछ ।