शल्य चिकित्सा सेवा अहिले देशभर विस्तार हुँदैछः डा. अधिकारी

प्राचिन समयदेखि नै चिकित्साका दुई वटा भाग छन्। एउटा काय चिकित्सा (मेडिसिन) र अर्को शल्य चिकित्सा (शल्यक्रिया)। यसै आधारमा चिकित्सकहरू पनि दुई किसिमका हुन्छन्, फिजिसियन र सर्जन। तर दुवै औषधि उपचारको माध्यमबाट हुने गर्दछ। शल्य चिकित्सामा चिकित्सकको हस्तकौशलको भुमिका हुने गर्दछ भने काय चिकित्सामा औषधोपचार नै सर्वेसर्वा हो। न्युज एजेन्सी नेपालले काठमाडौँ मेडिकल कलेजका चिकित्सक डा. स्पन्दन अधिकारीसँग नेपालको समग्र शल्य चिकित्साको अवस्थाबारे प्रश्न गरेका छन्। नेपालको शल्य चिकित्सा सेवा अहिले बिस्तारै देशभर फैलिरहेको बताए। उनले करारका भए पनि गाउँगाउँमा चिकित्सक पुगेको बताए। शल्य चिकित्सा सम्बन्धीका समान्य बिरामी पनि काठमाडौँ आउनुपर्ने अवस्थाको अन्त्य हुँदै गएको बताए।

नेपालमा शल्य चिकित्साको समग्र अवस्था कस्तो छ?

शल्य चिकित्सा सेवा अहिले देशभर विस्तार हुँदै गइरहेको छ। पहिले काठमाडौँमा मात्र हुन्थ्यो। करारका चिकित्सक भएपनि गाउँ गाउँमा पुग्न थाल्नुभएको छ। पहिले शल्य चिकित्सा सम्बन्धीका समान्य बिरामी पनि काठमाडौं आउनुपर्ने अवस्था थियो भने अहिले धेरै उपचारहरू गाउँघरतिर नै हुन थालेका छन्। अहिले रिफर भएर आउँदा पनि थप उपचार चाहिने बिरामी मात्र आइरहेका हुन्छन्। अर्को जुन तपाईले जनशक्तिको कुरा गर्नुभयो। अहिले देशभर फैलिनुभएको छ। यो राम्रो कुरा पनि हो।

शल्य चिकित्सा सेवा पहिले केन्द्रिकृत थियो, अहिले विकेन्द्रिकृत भइरहेको बेला यसमा जनशक्तिको पाटो धेरै नै महत्वपूर्ण होला, केही शल्यक्रियाका घटनाहरुमा चिकित्सकको कमीका कारण दुर्घटना भएका घटनाहरु समेत बाहिरिने गरेका छन्, सेवा प्रवाकहको हिसावले शल्य चिकित्सा सेवामा सन्तोष गर्ने ठाउँ छ?

सर्जकको गल्तीका कारण समस्या हुने गरेको बुझाई आम नागरिकमा छ। यस्ता कुराहरु जानि जानि हुने कुराहरु पनि होइनन्। अर्को यस्तो कुरा एकदमै रेयर केसहरुमा मात्र हुन्छ। हामीले टिममा काम गर्ने हो। मिडियामा एकापट्टि अपरेसन गर्नुपर्ने अर्कोतिर गरिदियो भन्ने सुनिन्छ। यी एकदमै दुर्लभ घटनाहरु हुन्। हामीले अपरेसन गर्दाखेरिको अपरेसन रुपमा ल्याउनुभन्दा अगाडि एउटा डब्लुएचओ चेकलिस्ट भन्ने हुन्छ। त्यो चेकलिस्टअनुसार अपरेसन रुममा छिराउनुभन्दा अगाडि नै बिरामीको नाम के हो? कस्तो लाखे शल्यक्रिया गरिने हो? यो सबै सोधेर स्पष्ट गर्ने गरिन्छ। ओटीमा जसले छिराउने हो उसले नै कन्फर्म गरेको हुन्छ। त्यसपछि अपरेशन रुपमा लगेर बिरामीलाई सताइसकेपछि बेहोस् गर्नु अगाडि पनि डाक्टर साबहरूले कन्फर्म गर्नुहुन्छ। अर्को लेभल अफ चेक त्यहाँनिर हुन्छ। बेहोसीको औषधि दिइसकेपछि अपरेशन गर्ने चिकित्सकले पनि आफ्नो टिम मेम्बरहरुसँग यो सबै कुराहरु शेयर गरेको हुन्छ। र अपरेसनको बखत अपरेशन सकिने बेलामा पनि कैँचीहरू छुट्ने कुराहरुमा अपरेशन टिममा रहेका डाक्टर र नर्सहरुले त्यहाँ कोठामा ल्याइएका सामानहरु गनिएको हुन्छ। कति वटा कैँची छन् भनेर पनि गनिएको हुन्छ। अपरेशन सुरु हुनुभन्दा अगाडि कतिवटा समान थियो। त्यति नै क्लोजको बेलामा छन् कि छैनन् भनेर गनिन्छ। केही सामान नपुगेको अवस्था भेटियो भने बन्द गर्नुपूर्व सबै सामानहरु खोजिन्छ। त्यही भएर यस्ता घटनाहर अक्कलझुक्कल हुने घटनाहरु हुन्। चरणवद्ध रुपमा काम गर्दै जाँदा दुर्घटना हुने एउटा कुरा भयो नत्र त्यस्ता समस्याहरू हुँदैनन्।

शल्य चिकित्साको सेवा प्रवाहको लागि हामीसँग पर्याप्त जनशक्ति र गुणस्तरीय सेवा छ वा आजपनि सर्जरी गर्नको लागि विदेश जानुपर्ने अवस्था यथावत छ?

पहिलेको तुलनामा त अहिले धेरै नै राम्रो भइसक्यो। अहिले केएमसीमा त न्युरो सर्जरीको लागि रोबर्ट नै आइसकेको अवस्था छ। हामी शल्य चिकित्सामा अलि पछाडि भनेको रोबर्टको कुरामा चाहीँ हो। जुन अपरेसनहरु रोबर्टको आधारमा गरिने अपरेशन हुन्छ त्यस्तो रोबर्टको आधारमा हुने शल्यक्रिया चाहीँ हुँदैन। त्यो बाहेक अरु अपरेशनहरु जस्तै दूरपिनबाट गरिने अपरेशन लगायतका कामका लागि केएमसीमा त्यस्तो समस्या छ जस्तो मलाई लाग्दैन।

समग्र देशको अवस्था चाहीँ कस्तो छ?

समग्र देशको कुरा गर्ने हो भने केही समस्याहरु रहेका छन्। कतिपय ठाउँमा अपरेसन गर्ने डाक्टरहरू जानुभएको हुन्छ तर मेसिन नै हुँदैन। यो पनि क्रमशः सुधार हुँदै आइरहेको अवस्था चाहीँ छ। अहिले डडेलधुरामा नै दूरपिन प्रविधिको माध्यमबाट पित्तथैली र एपेन्डिक्सको अपरेशन भयो। वागलुङबाट दुई वर्षजति समयदेखि हर्नियाका बिरामीको रेफर हुन छोड्यो। चिकित्सकहरु विस्तारै विकेन्द्रीकृत हुँदै जाँदाखेरि जनताले सुविधा त पाइ नै रहनुभएको छ। तर विस्तार गर्नुपर्ने धेरै छ। यो शहरमा भन्दापनि शल्य चिकित्सा सेवा गाउँ गाउँमा पुग्नुपर्छ भन्ने मलाई लाग्छ।

नेपालको शल्य चिकित्सा सेवामा नागरिकले विश्वास गर्न सकिरहेको अवस्था छैन, अहिले पनि धेरै मानिस सर्जरीको लागि भारत लगायत जाने अवस्था देखिन्छ, यसको मुख्य कारण के होला?

जवाफः उपचारका लागि बाहिरिने मानिसका लागि कस्तो हुन्छ भन्दा जस्तै अंग प्रत्यारोपणको कुरा गरौं। नेपालमा कलेजो प्रत्यारोपण हुन थालेको दुई/चार वर्षजति भयो। प्रत्यारोपण गर्ने मान्छेको उमेर ५०/६० वर्ष हुन्छ। उनीहरुले नेपालमा भन्दा अंग प्रत्यारोपण बाहिर राम्रो हुन्छ भन्ने सुनि राख्नुभएको हुन्छ। त्यसले पनि केही प्रभाव पारेको देखिन्छ। अर्को नेपालमा शुरुवाती चरणमा रहेको हुनाले पनि विश्वास गर्न नसकेको हो कि। तर विस्तारै शल्य चिकित्सा सेवा लिनकै लागि विदेशिनेको दर न्युन हुँदै गएको जस्तो लाग्छ।

शल्य चिकित्सा के हो?

हामी नेपालीको मानसिकता अपरेसन अन्तिम चरणमा गर्ने कुरा हो भन्ने छ। अपरेशन हत्तपत्त गर्नुहुँदैन। हुँदै नभएपछि गर्ने कुरा हो भन्ने मानसिकता नेपाली समाजमा अहिले पनि कायमै छ। यसमा डराउनुपर्ने अवस्था विद्यमान छ। तर शल्य चिकित्सा भनेको मेडिकल साइन्सको एउटा विधा हो जसले आफ्नो जीवनलाई सरल बनाउने काम गर्छ। अपरेशन क्यान्सर भएपछि मात्र गर्ने भन्ने कुरा हुँदैन। एउटा सामान्य पिलाले पनि मानिसलाई ठूलो समस्या दिइरहेको हन्छ। यदि पछाडि पिलो आएको छ भने मान्छेले बताउँनदैन। गुप्ताङ्गमा भएको रोग भनेर मानिसले लुकाउने गर्छन्। तर त्यो धेरै ठूलो कुरा त छैन नि पाँच मिनेट मात्र लाग्ने हो। त्यो पिलोलाई निकाल्न सक्यो भने शरीरलाई पीडा हुँदैन, शरीरमा ज्वरो आउँदैन। हामीले यस्तो पनि देखेका छौं कि–पिलो लाई पाइल्स भन्ने सोचेर बसेर त्यसको पीप शरीरभरी फैलिएपछि अपरेशनका लागि हस्पिटल आउँदा पनि ज्यान बचाउन सकिएन। त्यो हाम्रो लागि पनि दुखःद कुरा हो। अब यही कुरा हामीले दुखेको बेला आएर काम गरेको भए ज्यन बच्थ्यो। ग्यास्टिक भयो भनेर आउनुहुन्छ खनि पत्थरीमा ढुंगा देखियो भने अपरेशन गर्न मानिसहरु अन्कनाउनु हुन्छ। अपरेशन गर्दाखेरि रिस्क छ, नहुने होइन। तर कुन टाइपको अपरेशन गर्ने हो ? कुन टाइपको शल्य चिकित्सा गर्ने हो त्यही हिसावको जोखिमहरु छन्। तर जोखिमभन्दा पनि बढी लाभदायक छ भने मात्रै चिकित्सकले सल्लाह दिने हो। ढिलोभन्दा पनि फस्ट स्टेजमै अपरेशन गर्दा ठिक हुन्छ। हामीले अपरेशन गर्न मिल्दैन भनेर पठाएका पनि धेरै बिरामीहरु हुनुहुन्छ। तर शुरुवाती चरणमै अपरेशन गर्दाखेरि आफ्नै जीवन यापनमा सहज हुने हुन्छ। हामीले अपरेशन गर्दाखेरि बिरामी बेहोसीबाट उठ्न सक्छ कि सक्दैन? अपरेसन धान्नसक्छ कि सक्दैन? शारीरिक अवस्था कस्तो छ? अपरेशन गर्दाखेरि पूरै शरीर बेहोस गर्ने हो कि आधा ज्यान मात्रै लठ्याएर गर्ने हो? अपरेशन गर्नुभन्दा पहिले नै यी सबै कुराहरु जाँच गरिन्छ। यो बिरामीलाई यसरि अपरेशन गर्ने भन्ने कुरामा क्लियर भएपछि मात्रै अपरेशन कोठामा लाने हो। जोखिम न्युनिकरण गरेर बल्ल इलेक्टि अपरेशन गरिन्छ। त्यही भएर धेरै आत्तिनुपर्ने कुरा छैन। अपरेशन गर्नु नै हुन्न भन्नेकुरा विस्तारै चिरिँदै पनि गएको छ। यसरि नै विस्तारै हुँदै जाला।

शल्य चिकित्सा गर्दा अस्पतालहरुले बिरामीसँग गर्ने सम्झौताहरुको कारण पनि बिरामी अपरेशन गर्न मान्ने नगरेको भनिन्छ नि?

हामीले हाम्रो बिरामीको अपरेशन गर्नुभन्दा अगाडि नै हुनसक्ने सम्भावित जोखिमहरु के के हुन्? त्यो सबै भन्नुपर्ने हुन्छ। जुन कुराको रिस्क एक प्रतिशतभन्दा बढी छ त्यो कुरा बिरामीलाई भन्नुपनि पर्दछ। र त्यो सबै कुराहरु लिखित रुपमा डकुमेन्ट पनि गर्नुपर्छ। अपरेशनदेखि डराउने मानिसलाई हामीले यी सब कुराहरु गर्दा आत्तिने नै भयो। झन त्यसमा हाम्रो कर्तव्य चाहीँ के हो भन्दाखेरि फाइदा र बेफाइदाहरू राम्ररी छुट्याइदिनुपर्छ। र हाम्रो काम भनेको उहाँहरुलाई सल्लाह दिने हो। सल्लाह दिनेक्रममा अपरेसनको फाइदा र बेफाइदा तथा गर्दा र नगर्दाको परिणामबारे जानकारी गराउन सक्ने हो भने सायद हजुरले भनेको कुरामा कम गर्न सकिन्छ।

हाम्रो समाजजमा शल्य चिकित्सासँग सधैं डर र भय जोडिएको छ, पछिल्लो समयका केही घटनाहरूले झन नकारात्मकता थपेको अवस्था पनि छ, डर र भय किन होला, यसको कसरी न्युनिकरण गर्न सकिन्छ?

बाहिर आएका केही घटनाहरु अपवाद मात्रै हुन्। एक्सिडेन्ट नहुने भन्ने केही पनि हुँदैन। हामी मेडिकल भाषामा स्विचस्विच मोडल भन्ने हुन्छ। त्यसमा मल्टी लेयर सिस्टम जरुरी छ। हामी यो अभ्यास गर्दै पनि आएका छौं। कुनै ठाउँमा नभएको अवस्थामा यो गर्न जरुरी पनि छ। बाहिर आएका टुछपुट घटनाहरुको सत्य हो वा होइन भन्ने पनि थाहा हुँदैन। सबै पेपरमै आउने गर्दछ। त्यहाँ र्भएको के थियो भन्ने विषयमा सर्जनका टोलीसँग छलफल गर्नुपर्छ। मल्टी लेयर सिस्टममा एक जनाको गल्तीले हुने कुरा पनि होइन। त्यसमा पनि कुन पोइन्टमा समस्या भएर यस्तो भएको बुझ्नुपर्छ। जस्तैः बिरामीले दाहिने हातको अपरेशन गर्नुपर्ने हो तर बिरामी ओपिडी आएदेखि नै बायाँ हातको डकुमेन्ट बनिरहेको छ कि? त्यो पनि हुनसक्छ। इरर सधैँ डाक्टरमै हुन्छ भन्ने हुँदैन। समस्या धेरै ठाउँमा हुने भएका कारणले समस्या भएका क्षेत्रहरु पहिचान गरेर त्यो ठाउँलाई सच्याउन जरुरी हुन्छ।

शल्य चिकित्साप्रति आम नागरिक हुने डर र भय नियन्त्रणका लागि क–कसले के गर्नुपर्छ?

यसको लागि काउन्सिलिङ धेरै ठूलो कुरा हो। हामीले अपरेशनका जोखिम र त्यसका फाइदाहरूका बारेमा बिरामीलाई जानकारी दिनसक्यौं भने त्यस्तो भयलाई कम गर्न सकिन्छ।

सामान्यतः अपरेसनलाई कसरी बुझ्ने?

हामी अपरेसनलाई एउटा हाँगा बनाएर हेर्ने हो भने एउटा इमरजेन्सी अपरेसन हुन्छ। र एउटा इलेक्टिभ हुन्छ। जस्तै हामी दुर्घटनामा पर्यौं, गरत बगिरहेको छ अथवा आन्द्रा फुटेको छ भने यस्ता केसहरुलाई इमरजेन्सी रुपमा हेरिन्छ। यो भनेको तुरुन्तै अपरेशन नगर्दाखेरिमा ज्यानै जाने हुन्छ। अर्को इलेक्टिभ अपरेसन हुन्छ। त्यसमा ज्यान जाने जोखिम हुँदैन। त्यसमा रोग विशेषको आधारमा आ–आफ्नो जोखिम भएपनि ज्यानै जाने जोखिम हुँदैन। त्यस्तो जोखिम भएको अवस्थामा अपरेशन गरिँदैन। अहिले भइरहेको भन्दा भविष्यमा सुधार गर्नको लागि अपरेसन गरिने हो। त्यही भएर यसमा धेरै डराउनुपर्ने कुरा छैन। इलेक्टिभ अपरेसन गर्दा त्यस्तो धेरै आत्तिनु पर्दैन।

चिकित्सक र चिकित्सा क्षेत्र मानव जीवन रहेसम्म अन्योन्याश्रित छ, यसलाई व्यवस्थित र गुणस्तरीय बनाउन कसले के गर्नुपर्छ?

अहिले बिस्तारै अस्पतालहरुको संख्या बढ्दै गइरहेका छन्। चिकित्सकको संख्या पनि विस्तारै बढिरहेको छ। जति बढी उपकरण र जनशत्तिल भयो जनताले त्यती नै बढी बुझ्न पाउँछन्। त्यसरि व्यवस्थित हुँदै जाला। तर अहिले हामीसँग जति छ यो अपुग नै छ। साधन र स्रोतलाई देशभर हरेक जनताको पहुँचमा पुर्याउनका लागि सरकारले पनि सहयेग गरेको खण्डमा जनचेतना बढ्छ होला।

शल्य चिकित्सा क्षेत्रमा सरकारको लागि पर्याप्त छ या छैन?

सरकारले अझै लगानी बढाउनुपर्छ। सबै ठाउँमा अत्याधुनिक रूपबाट शल्य चिकित्सा सेवा शुरु हुन जरुरी छ। यसका लागि म लगानी बढाउँदै सेवा विस्तारका लागि सरकारसँग आग्रह गर्न चाहन्छु।

शल्य चिकित्साबारे आम नागरिकलाई तपाईंको सन्देश के छ?

म आम नागरिकलाई अपरेशन गर्ने कुरामा नडराउनु भन्न चाहन्छु। अपरेशन भनेको हजुरहरुकै फाइदाका लागि गरिने कुराहरु हुन्। हजुरहरुकै सजिलोको लागि गरिने कुरा हो। आफूले दुःख सहेर बस्नुभन्दा अपरेसन गर्नु राम्रो हन्छ। त्यसको लागि चिकित्सकसँग बसेर सल्लाह गर्न पनि अनुरोध गर्न चाहन्छु। चिकित्सकसँग सल्लाह लिएर आफूलाई जे सजिलो हुन्छ त्यही गर्नुहोला।

डाक्टर, चिकित्सक लगायत सबैलाई एकै नामले चिनिन्छ, यो नाम नमिल्दो र जोखिमपूर्ण पनि मानिन्छ, फरक फरक गरेर कसरी चिनिनुपर्छ, विशेषताको आधारमा किन चिनिनु जरुरी छ ?

यसमा चाहीँ चेतनाकै कमी भन्छु म। किनभने २०५० सालसम्म नेपालमा डाक्टरको संख्या एकदमै सिमित थियो। मेडिकल कलेजहरु सञ्चालन हुन थालेको र चिकित्सक उत्पादन हुन थालेको बल्लबल्ल हो। यस्तो हुन थालेको पाँच/दश वर्ष भयो। नत्र भने डाक्टरहरु सिमित हुन्छन्। त्यसो हुँदा एउटै डाक्टरले धेरै जनसंख्यालाई कभर गर्नुपर्ने हुन्छ। त्यसकारा आफ्नो सवा क्षेत्र यो हो भनेर भन्ने अवसर उलाई पनि हुँदैन। यही कारणले गर्दा जनमानसमा डाक्टरले सबै हेर्छ भन्ने परेको हो। तर अहिलेको समाज विशिष्टकृत हुँदै गइरहेको छ। पहिले एमबिबिएस डाक्टरलाई देखाउन भीड हुन्थ्यो भने अब अहिले एमबिबिएस मात्र होइन मास्टर्स गरेकै डाक्टरहरू नेपालमा हजारौंको संख्यामा हुन थालिसमे। यो सबै समयको कुरा हो। नेपालमा मेडिकल अभ्यास विस्तारै बढ्दै गइरहेको छ। तपाईंले भनेको चिकित्सकको सेवा विशेषज्ञताकोअनुसार चिनिनुपर्छ। तर नेपालमा अहिले विशेष क्षेत्रका चिकित्सकहरुका कारण मुटुका बिरामीले मुटुको डाक्टरसँग जानु र किड्निको बिरामीले किड्निको चिकित्ससँग जानुपर्ने कुराको ज्ञान बढ्दै गएको छ। नागरिकमा चेतनाको विकास भएपछि चिकित्सकहरु त्यही अनुसार चिनिन थाल्छन् होला।