फेरि राजतन्त्रको गन्थन किन?

गणतन्त्र र लोकतन्त्रको आकांक्षाको यस युगमा इतिहासमा सधैँ जसको चासो सर्वोपरि रहँदै आएको छ, उनीहरूले पहिले जस्तै र फेरि कहिल्यै नहुने अवस्थामा फर्कनु उचित हुन्छ। हाम्रो समयमा हामीले नदेख्ने वास्तविकताहरूमध्ये एकपटक स्वर्गीय शक्तिहरूपछि दोस्रो स्थानमा रहेको शक्ति मानिने राजाहरूको लामो लाइन पनि समावेश छ।

हो, इतिहासको बुझाइ महत्त्वपूर्ण छ। अनि त्यसैले यो बुझ्नु पनि महत्त्वपूर्ण छ। हाम्रो युगमा (१९५० को दशकमा) साम्राज्य र राज्यहरूको पतनका कथाहरूले हाम्रो विश्वदृष्टिकोणलाई आकार दिएका छन् जसले हामीलाई सत्य बताउँछ कि राष्ट्रहरू लोकप्रिय शासनतर्फ बढ्दै जाँदा, राजतन्त्रहरू बिस्तारै अप्रासांगिक हुँदै जानेछन्। जुन ठ्याक्कै त्यही हुनुपर्थ्याे र वास्तवमा भएको छ।

हामीलाई याद छ कि सन् १९५२ मा जनरल नागुइब र कर्नल नासेरको विद्रोहपछि इजिप्टका राजा फारुखको पतन कसरी भयो। फारुखले मानिसबाट टाढा रहेर विलासी जीवन बिताए। जे भए पनि, राजपरिवार ऐतिहासिकरूपमा आमजनताबाट टाढा रहेको छ। यो हामीले शताब्दीयौँदेखि पाइरहेका पाठ हो।

आजको कुरा गर्दा, हामी १९७४ मा इथियोपियाकी हेले सेलासीलाई सेनाले अपदस्थ गरी हत्या गरेको भयानक तरिका सम्झन सक्छौँ। सन् १९३६ मा इटालीले आफ्नो देशमाथि गरेको कब्जाको विरुद्ध राष्ट्र संघमा जोशका साथ बोलेर विश्वव्यापी प्रशंसा जितेका सेलासीको अनुहारमा सिपाहीहरूले तकिया थिचेपछि निसास्सिएर मृत्यु भयो। यो एक शासकका लागि दुःखद अन्त्य थियो जसलाई उनका जनताले भगवानभन्दा कम मान्दैनथे। अनि त्यसपछि इरानका शाह थिए, विगतका राजवंशहरूको नाटक गर्ने एक राजा। उनले १९७१ मा फारसी राजपरिवारको वार्षिकोत्सव मनाउन पर्सेपोलिसमा आफ्नो राजतन्त्रको भव्य उत्सव आयोजना गरे।

झुटो इतिहास मनाउन राजपरिवार, राष्ट्रपति र प्रधानमन्त्रीहरूसहित धेरै प्रतिष्ठित व्यक्तिहरू आए। शाहले आफैँले आफ्नो टाउकोमा मुकुट लगाएका थिए र त्यसपछि आफ्नी पत्नी, रानी फराह दिबालाई पनि त्यस्तै मुकुट लगाइदिएका थिए। इतिहास प्रायः दुःखद विडम्बनाहरूले भरिएको हुन्छ।

हिन्दु संवैधानिक राजतन्त्र पुनर्स्थापनाको वकालत गर्दै काठमाडौँमा हालै भएका विरोध प्रदर्शनहरू नेपालको राजनीतिक परिदृश्यमा एक महत्त्वपूर्ण क्षणको प्रतिनिधित्व गर्छन्, जसले नेपालमा राजतन्त्रवादी समूहहरूको पूर्ण चक्रको आगमनको संकेत गर्दछ। यो घटना केवल प्रतिक्रियावादी आन्दोलन मात्र होइन तर राष्ट्रिय पहिचान, सामाजिक–राजनीतिक आकांक्षा र देशभित्रको शक्तिको विकसित गतिशीलताको जटिल अन्तर्निहित संयोजन हो। यी विरोध प्रदर्शनहरूले २००८ मा राजतन्त्रको उन्मूलन र २०१५ मा नयाँ संविधानको घोषणादेखि नेपाली राजनीतिलाई परिभाषित गर्ने राजनीतिक दोष रेखाहरूलाई उजागर गर्छन्।

नेपालको ऐतिहासिक मार्गचित्र, विशेषगरी शाह वंशको भूमिकाले शासन, पहिचान र सामाजिक–राजनीतिक विकासको जटिल कथा प्रस्तुत गर्दछ। दुई शताब्दीभन्दा बढी समयसम्म नेपालमा शासन गर्ने शाह वंशलाई प्रायः देशको विविध जातीय र सांस्कृतिक परिदृश्यमा एकताबद्ध शक्तिका रूपमा लिइन्छ।

यो एकीकरण केवल राजनीतिक अधिकारको कार्य मात्र थिएन, बरु धेरै जातीय समूह, भाषा र परम्पराहरू मिलेर बनेको नेपाली समाजको जटिल संरचना बुझ्ने राजवंशको क्षमताको प्रतिबिम्ब पनि थियो। विशेषगरी शाहको अधीनमा रहेको राजतन्त्रलाई राष्ट्रिय पहिचानको भावनालाई बढावा दिने स्थिर अस्तित्वका रूपमा हेरिन्थ्यो, यद्यपि यो प्रायः जातीय विविधताको वास्तविकताले विवादित र जटिल थियो।

नेपालमा राजतन्त्र समर्थक भावनाको पुनरुत्थान हुनुमा राजनीतिक अस्थिरता, भ्रष्टाचार र लोकतान्त्रिक संस्थाहरूको कथित क्षय जस्ता धेरै कारकहरूको संयोजनलाई श्रेय दिन सकिन्छ। नेपालको राजनीतिक परिदृश्यमा उथलपुथलपूर्ण घटनाहरूको शृंखला देखिएको छ, जसले गर्दा मानिस लोकतान्त्रिक शासनको प्रभावकारिताप्रति बढ्दोरूपमा निराश भएका छन्। राजतन्त्र समर्थक भावना धेरै अन्तरसम्बन्धित कारकहरूसँग सम्बन्धित हुन सक्छ।

यद्यपि, राजतन्त्र आन्दोलनले पनि महत्त्वपूर्ण चुनौतीहरू सामना गर्दछ। राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीभित्र राजेन्द्र लिङ्देन र कमल थापाको नेतृत्वमा रहेका गुटहरूबीचको राजनीतिक आन्तरिक कलहले राजतन्त्र फिर्ताका लागि चलिरहेको आन्दोलनलाई प्रतिकूल असर पार्न सक्छ। यसबाहेक आमनागरिकसँग जोडिएको वाक्स्वतन्त्रता, स्वतन्त्र प्रेस, विचारको विविधता जस्ता पक्षसँग गर्नुपर्ने सामना त छँदैछ।