केन्द्रीकृत मानसिकताको तगारो

२०७२ सालको संविधानमा समावेश गरिएको संघीयताले शासन शैलीमा ऐतिहासिक परिवर्तन ल्यायो। प्रारम्भिक शंकाका बाबजुद विशेषगरी प्रदेशहरूको सान्दर्भिकताबारे संघीय प्रणालीले निरन्तर प्रगति गरेको छ। राजनीतिक पुनर्संरचना, समावेशीकरण र सेवा प्रवाहमा उल्लेखनीय कोसे ढुङ्गाहरू हासिल गरेको छ। संघीयताले संवैधानिक ग्यारेन्टी र औपचारिक प्रतिनिधित्वमार्फत क्षेत्रीय मागहरूलाई मान्यता दिएर राजनीतिक समावेशीकरणलाई बलियो बनाएको छ। स्थानीय सरकारहरूको पुनर्संरचनाले स्थानीय अधिकारीहरूलाई सशक्त बनाएको छ।

संघीय, प्रादेशिक र स्थानीय तहहरूबीचका कार्यको यो अन्तरसम्बन्धले भूमिकाहरू स्पष्ट पारेको छ जबकि केही द्विविधा भने कायमै छन्। दुई दशकको अन्तरालपछि भुइँ तहको सहभागिता सुनिश्चित गर्दै २०७४ र २०७९ मा स्थानीय चुनाव मार्फत लोकतान्त्रिक जवाफदेहिता पुनस्र्थापित गरिएको थियो।

त्यसबेलादेखि सात प्रादेशिक सरकारहरू र एक द्विसदनात्मक संघीय व्यवस्थापिका सञ्चालनमा आएका छन्, जसले एक बलियो बहुस्तरीय शासन ढाँचा सिर्जना गर्छ। आर्थिकरूपमा, वित्तीय संघीयता संयन्त्रहरू संस्थागत गरिएका छन्।

कानुनहरूले प्रादेशिक र स्थानीय सरकारहरूलाई भ्याट र उत्पादन शुल्कको १५–१५ प्रतिशत र प्राकृतिक स्रोत रोयल्टीको २५ प्रतिशत छुट्याउँछन्। राष्ट्रिय प्राकृतिक स्रोत तथा वित्तीय आयोग र अन्तर–सरकारी वित्तीय परिषद् जस्ता संस्थाहरूले वित्तीय संघीयतामा समानता र समन्वय सुनिश्चित गर्छन्।

प्रादेशिक तथा स्थानीय शासन सहयोग कार्यक्रम (पिएलजिएसपी) जस्ता क्षमता अभिवृद्धि प्रयासहरूले प्रदेश स्तरमा संस्थागत र मानव संसाधनमा सुधार ल्याएको छ। स्थानीय सरकारहरूले अब सेवा वितरण र पूर्वाधारमा प्रमुख भूमिका खेल्छन्। वर्षौको अवधिमा, प्रदेशहरूले पनि प्रगति देखाएका छन्। कर्णालीले २१५ किलोमिटर, सुदूरपश्चिमले ५५० किलोमिटर र लुम्बिनीले १,१६० किलोमिटरभन्दा बढी कालोपत्रे सडकहरू निर्माण गरेको छ।

वाग्मतीको ‘एक सार्वजनिक विद्यालय, एक कर्मचारी नर्स’ पहलले प्रादेशिक नवप्रवर्तनलाई प्रदर्शन गर्छ। दर्जनौँ क्षेत्रमा प्रदेशहरूले यस्तै कार्य गरेका छन्। जसको परिणामहरू प्रत्यक्ष देखिन थालेका छन्।

यी नतिजाहरूका बाबजुद, प्रभावकारी संघीयताको बाटो चुनौतीपूर्ण छ। प्रारम्भिक अभ्यासका बाबजुद कार्यात्मक जिम्मेवारीहरूको वरिपरि अस्पष्टता छ। स्पष्टताको यो अभावले प्रयासहरूको दोहोरोपन र संस्थागत अक्षमता निम्त्याएको छ। प्रदेश तथा स्थानीय तहमा अपर्याप्त मानव संसाधन विशेषगरी स्पष्ट छ।

हाल लगभग २०० स्थानीय सरकारमा कार्यकारी अधिकारीहरूको अभाव छ। मधेस, कर्णाली र सुदूरपश्चिम प्रदेशमा क्रमशः ३१, ३९ र ४८ प्रतिशत स्थानीय सरकारहरू कार्यकारी प्रमुखबिहीन छन् जसले गर्दा शासन र सेवा प्रवाहमा बाधा पुगेको छ।

यसबाहेक, संघीय सरकारले प्रदेश/स्थानीय तहहरू सुचारु सञ्चालनका लागि आवश्यक पर्ने प्रमुख कानुनहरू (जस्तै– संघीय निजामती सेवा ऐन र शिक्षा ऐन) मा ढिलाइ गरेको छ जसले तल्लो तहको संरचनात्मक स्वायत्ततामा बाधा पुर्‍याउँछ। सुरक्षा बल, विशेषगरी प्रहरीको समायोजन अझै पनि समाधान भएको छैन। जसले कानुन प्रवर्तनमाथि प्रान्तीय नियन्त्रणलाई कमजोर बनाउँछ। अन्तर–सरकारी सम्बन्ध, औपचारिकरूपमा संस्थागत भए पनि, अन्तरप्रान्त परिषद्, राष्ट्रिय समन्वय परिषद्, अन्तरसरकारी वित्तीय परिषद् र अन्य क्षेत्रीय समितिहरूले गरेका निर्णयहरूको कमजोर कार्यान्वयनका कारण प्रायः प्रभावकारिता अभाव हुन्छ।

ठाडो र तेर्सो समन्वय कमजोर छ जसले संयुक्त योजना र कार्यान्वयनलाई असर गर्छ। अर्को चिन्ता भनेको वित्तीय संघीयताको मुख्य सिद्धान्तहरूको असंगत प्रयोग हो, विशेषगरी ‘वित्तले कार्यलाई पछ्याउँछ’ सिद्धान्त। धेरै संघीय मन्त्रालयले तल्लो तहका सरकारहरूलाई बाइपास गर्दै सानास्तरीय परियोजनाहरू प्रत्यक्ष रूपमा कार्यान्वयन गर्न खोज्छन्। यसले सहायक सिद्धान्तको उल्लङ्घन मात्र गर्दैन, अक्षमतालाई पनि बढावा दिन्छ।

संघीय संस्थाहरू, राजनीतिक अभिजात वर्ग र निजामती सेवा नेतृत्वबीचको केन्द्रीकृत मानसिकता संघीयताको पूर्ण प्राप्तिका लागि एक भयानक बाधा बनेको छ। संस्थागत व्यवस्थाहरूलाई प्रायः सहयोग र पारस्परिक सुदृढीकरणका लागि संयन्त्रको सट्टा औपचारिकताका रूपमा हेरिन्छ।

यसबाहेक स्थानीय सरकारहरू, अपेक्षाकृत सक्रिय भए पनि, ठूला विकास परियोजनाहरू सञ्चालन गर्न प्रायः प्राविधिक र वित्तीय क्षमताको अभाव हुन्छ। जग्गा अधिग्रहणमा ढिलाइ, परियोजना तयारीको अभाव र कार्य, वित्त र कर्मचारीहरूबीचको अपर्याप्त संख्याले प्रभावकारी सार्वजनिक सेवा वितरणमा बाधा पुर्‍याइरहन्छ।

स्थानीय सरकारहरूभन्दा फरक, जसलाई सुव्यवस्थित संघहरूले प्रतिनिधित्व गर्छन्, प्रादेशिक सरकारहरूका लागि बलियो वकालत संयन्त्रको अभावले संघीय संरचनामा राजनीतिक असन्तुलन निम्त्याएको छ। यो असमानताले राष्ट्रिय नीति बहस र स्रोत विनियोजनमा प्रादेशिक सरकारहरूको सीमान्तीकरणलाई बढाउँछ।

यद्यपि, यी चुनौतीबीच सकारात्मक संस्थागत संकेतहरू देखा परेका छन्। संघीय संसद्ले राष्ट्रिय सभामा स्थायी संघीयता समिति गठन गरेको छ। यो समितिले संघीय कार्यान्वयनको अनुगमन गर्ने, कानुनलाई मार्गदर्शन गर्ने र तल्लो तहका सरकारहरूको रक्षा गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।

लामो समयदेखि ढिलाइ भएको निजामती सेवा विधेयकले राज्य मामिला समितिको उपसमितिमार्फत प्रगति देखेको छ जबकि शिक्षा विधेयक संसदीय समितिद्वारा सक्रिय छलफलमा छ। यसबाहेक, राष्ट्रिय समन्वय परिषद्, प्रदेश समन्वय परिषद् र क्षेत्रीय समितिहरू जस्ता अन्तरसरकारी निकायहरूले नियमित रूपमा बैठक गर्न थालेका छन्।

जसले संवाद र द्वन्द्व समाधानका लागि मञ्चहरू सिर्जना गर्दछ। स्थानीय सरकारहरूलाई वित्तीय हस्तान्तरणको बढ्दो हिस्सा र प्रत्यक्ष संघीय कार्यान्वयनमा ३० करोड रूपैयाँको सीमा लागु गर्नुले तल्लो तहका सरकारहरूको स्वायत्तताको सम्मान गर्ने नीतिगत परिवर्तनको संकेत गर्दछ।