शिक्षामा एआई : शिक्षकलाई विस्थापित होइन, सहयोगी बन्नुपर्छ

कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) तीव्र रूपमा कक्षाकोठामा प्रवेश गरिरहँदा प्रविधिले शिक्षकको भूमिकालाई कमजोर नबनाई सिकाइमा कसरी सुधार ल्याउन सक्छ भन्ने प्रश्न उठ्न थालेको छ। ब्रिटिस काउन्सिलका एडटेक इनोभेसन प्रमुख डा. एडम एडमेटले शैक्षिक प्रविधि, शिक्षण तथा डिजिटल सिकाइको क्षेत्रमा तीन दशकभन्दा बढी समयदेखि काम गर्दै आएका छन्। उनका अनुसार एआईले सामग्री निर्माण, प्रतिक्रिया प्रदान तथा सिकाइलाई व्यक्तिगत बनाउन सहयोग गर्न सक्छ, तर प्रभावकारी शिक्षणको केन्द्रमा रहेको मानवीय सम्बन्धलाई विस्थापित गर्न सक्दैन।

हालै काठमाडौं भ्रमणका क्रममा उनले एआईले शिक्षामा पार्ने प्रभाव, यसको आलोचनात्मक प्रयोग नगर्दा उत्पन्न हुन सक्ने जोखिम तथा नेपालले एआईको लाभ सबै विद्यार्थीसमक्ष कसरी पुर्‍याउन सक्छ भन्ने विषयमा रिपब्लिकाकी सारा पहारीसँग कुराकानी गरेका थिए। प्रस्तुत छ कुराकानीको सम्पादित अंश:

तपाईंले शिक्षा, अनुसन्धान र डिजिटल सिकाइको क्षेत्रमा झन्डै तीन दशक काम गर्नुभएको छ। विशेषगरी शिक्षकहरूमा एआईको प्रयोग बढ्दै जाँदा कस्ता परिवर्तन देखिरहनुभएको छ ?

परिवर्तन निकै तीव्र गतिमा भइरहेको छ, विशेषगरी अंग्रेजी शिक्षाको क्षेत्रमा। सबैभन्दा ठूलो चिन्ताको विषय भनेको एआईको प्रयोगसम्बन्धी अपनत्व प्रशिक्षणभन्दा निकै अगाडि बढिसक्नु हो। विश्वभर करिब ७५ प्रतिशत शिक्षकले एआई प्रयोग गर्ने गरेको बताउँछन्, तर करिब २० प्रतिशतले मात्र औपचारिक प्रशिक्षण पाएका छन्। यदि ७५ प्रतिशत मानिसले गाडी चलाइरहेका छन् तर २० प्रतिशतले मात्र गाडी चलाउन सिकेका छन् भने त्यो गम्भीर समस्या हो भनेर हामी बुझ्छौँ। नेपालमा मैले देखेको अवस्था भने उत्साहजनक छ। एआई फोर एड (AI4Ed) परियोजनामा संलग्न शिक्षकहरूले एआईको सिर्जनात्मक प्रयोग गरिरहेको देखाएका छन्। उदाहरणका लागि, बहुभाषिक कक्षामा पढाउने एक शिक्षकले एआईको प्रयोग गरेर अनुवादित सिकाइ कार्ड तयार गर्नुका साथै कक्षामा खेलहरू विकास गर्नुभएको छ। केही वर्षअघिसम्म यस्ता उपकरण उपलब्ध थिएनन्। यस्ता प्रविधिले विद्यार्थीको सिकाइलाई अझ आकर्षक बनाउन सक्छन्।

विद्यार्थीहरू गृहकार्य र उत्तरका लागि एआईमा बढी निर्भर भइरहेका छन्। यसलाई सजिलो बाटोको सट्टा सिकाइको साधनका रूपमा कसरी प्रयोग गर्न सकिन्छ?

एआईमा प्रतिबन्ध लगाउनु सम्भवतः प्रभावकारी हुँदैन, किनकि यो व्यापक रूपमा पहुँचयोग्य भइसकेको छ। बरु, हामीले विद्यार्थीलाई दिने कामको स्वरूप नै पुनर्विचार गर्नुपर्छ। यदि विद्यार्थीलाई सामान्य खालको निबन्ध लेख्न भनियो भने उसले च्याटजीपीटी प्रयोग गरेर उत्तर तयार गरी बुझाउन सक्छ। त्यसबाट कुनै सिकाइ हुँदैन। यसको एउटा समाधान एआई साक्षरता विकास गर्नु हो। विद्यार्थीले एआईले आफूलाई कुनै काम गर्न सहयोग गरिरहेको छ कि आफूले सिक्नुपर्ने कुरा नै सिक्नबाट रोकिरहेको छ भन्ने बुझ्न आवश्यक छ। सिकाइका लागि संघर्ष, आत्मचिन्तन र आलोचनात्मक सोच आवश्यक हुन्छ।

मैले हालै एउटा प्रस्तुतिमा एनिमेसनको समस्या समाधान गर्न एआईको प्रयोग गरेको थिएँ। त्यो ठीक थियो, किनकि मैले पावरपोइन्टको प्राविधिक प्रक्रिया सिक्न आवश्यक थिएन। तर शिक्षा फरक विषय हो। एआईले सिकाइलाई सहयोग गरिरहेको छ कि सिकाइलाई नै विस्थापित गरिरहेको छ भन्ने सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

नेपालको सन्दर्भमा एआईलाई शिक्षामा अपनाउन देश कत्तिको तयार छ ?

म यहाँ केही दिन मात्र भएको छु, तर मैले देखेको अवस्था उत्साहजनक छ। एआई फोर एड परियोजनाको अनुसन्धानले सीमित प्रशिक्षणका बाबजुद तीन चौथाइभन्दा बढी शिक्षकले एआई प्रयोग गरिरहेको देखाएको छ। एआई प्रयोग गर्ने रुचि र नयाँ कुरा परीक्षण गर्ने इच्छाशक्ति स्पष्ट देखिन्छ। अनुसन्धानले केही चुनौती पनि देखाएको छ। महिलाहरू एआई प्रयोग गर्ने सम्भावनामा तुलनात्मक रूपमा पछाडि छन्। यसको एउटा कारण पारिवारिक तथा घरायसी जिम्मेवारीका कारण नयाँ प्रविधिमा संलग्न हुन उनीहरूसँग कम समय हुनु हो। उमेर पनि अर्को कारक देखिएको छ। सामान्यतया उमेर बढी भएका शिक्षकहरूले एआई कम अपनाउने गरेका छन्। समग्रमा उत्साह प्रशस्त छ। चुनौती भनेको सुरक्षित र जिम्मेवार प्रयोगका लागि स्पष्ट दिशानिर्देशसहित एआईको प्रयोग विस्तार गर्नु हो।

शिक्षामा एआईको प्रयोग विस्तार गर्दा नेपालले कुन विषयलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ?

यसका लागि एउटा मात्र प्राथमिकता तोक्न सकिँदैन। एआईमा पहुँचसँगै एआई साक्षरता, नैतिकता, गोपनीयताको सुरक्षा र जवाफदेहिता पनि आवश्यक हुन्छ। मानिसहरूले पूर्वाग्रह कसरी पहिचान गर्ने, एआईले तयार गरेको जानकारीमाथि कसरी प्रश्न गर्ने र एआई प्रणालीले गल्ती गर्न वा गलत जानकारी सिर्जना गर्न सक्छ भन्ने कुरा बुझ्न आवश्यक छ। सन्तुलित दृष्टिकोण अत्यावश्यक छ। एउटा क्षेत्रमा मात्र ध्यान दिएर अन्य पक्षलाई बेवास्ता गर्दा नयाँ समस्या सिर्जना हुन सक्छ।

एआईले अन्ततः शिक्षकलाई विस्थापित गर्न सक्छ भन्ने चिन्ता बढिरहेको छ। तपाईंलाई के लाग्छ ?

छैन। एआईले शिक्षणमा परिवर्तन ल्याउनेछ, तर शिक्षकलाई विस्थापित गर्ने छैन। शिक्षण भनेको सूचना प्रदान गर्नु मात्र होइन। शिक्षकले भावनात्मक सहयोग गर्छन्, सम्बन्ध निर्माण गर्छन् र विद्यार्थीलाई व्यक्तिका रूपमा विकास गर्न सहयोग गर्छन्। एआईले यी मानवीय गुणलाई दोहोर्‍याउन सक्दैन। मलाई चिन्ता लाग्ने विषय भनेको विश्वव्यापी शिक्षक अभाव हो। केही क्षेत्रमा शिक्षकको अभाव पूर्ति गर्न एआई प्रणाली प्रयोग गर्ने दबाब आउन सक्छ। त्यो गल्ती हुनेछ र यसले विद्यमान असमानतालाई अझ गहिरो बनाउन सक्छ।

नेपालजस्तो देशले एआईका कारण शिक्षामा नयाँ असमानता सिर्जना हुन नदिन के गर्नुपर्छ ?

यो विषय एआईमा मात्र सीमित छैन। यसमा पूर्वाधार, इन्टरनेट कनेक्टिभिटी, उपकरण र डिजिटल साक्षरता पनि जोडिन्छन्। त्यस्तै, कम देखिने डिजिटल विभाजनहरू पनि छन्। एउटै प्रविधिमा सबैको पहुँच भए पनि मानिसहरूबीच फरक देखिन सक्छ। उदाहरणका लागि, शुल्क तिरेर प्रयोग गरिने एआई उपकरणहरूले निःशुल्क संस्करणको तुलनामा बढी उन्नत सुविधा र बलियो गोपनीयता सुरक्षा प्रदान गर्न सक्छन्।त्यसैले असमानता समाधान गर्न पूर्वाधारमा लगानी गर्नुका साथै डिजिटल वातावरणमा रहेका पहुँच र अवसरका विभिन्न तहमा पनि ध्यान दिनुपर्छ।

मानिसहरूले शिक्षामा एआईका बारेमा सबैभन्दा बढी के गलत बुझिरहेका छन् ?

धेरै मानिसले एआईलाई सबै समस्याको एउटै समाधानका रूपमा हेर्छन्। विगतमा पनि शैक्षिक प्रविधिका नयाँ लहरहरूमा हामीले यही अवस्था देखेका छौँ। नयाँ उपकरण आउँछन् र तिनलाई शिक्षाका सबै चुनौती समाधान गर्ने माध्यमका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। एआई शक्तिशाली प्रविधि हो, तर यसले हरेक समस्या समाधान गर्दैन। शिक्षा प्रणाली परिवर्तन हुन समय लाग्छ। धेरै अवस्थामा यो राम्रो कुरा पनि हो, किनकि शिक्षा प्रणाली बालबालिकाको कल्याण र विकासप्रति जिम्मेवार हुन्छ।

राम्रो शिक्षणले दिने तर एआईले दोहोर्‍याउन नसक्ने एउटा कुरा के हो ?

व्यक्तिगत सम्बन्ध। एआईले विद्यार्थीको काम विश्लेषण गरेर उपयोगी प्रतिक्रिया दिन सक्छ, तर उसले विद्यार्थीको परिस्थिति, चुनौती वा आकांक्षा बुझ्दैन। शिक्षकले बुझ्छन्। सबैभन्दा आशाजनक भविष्य भनेको एआई र शिक्षकले एकअर्कालाई पूरक बनाउने अवस्था हो, जहाँ प्रविधिको क्षमता र मानवीय समझदारी एकसाथ प्रयोग हुन्छ।

एआई प्रयोग हुने आदर्श कक्षाकोठा कस्तो हुनुपर्छ ?

आजको राम्रो कक्षाकोठाजस्तै, जहाँ शिक्षक केन्द्रमा हुन्छन्। एआईले सिकाइलाई सहयोग गर्नुपर्छ, मानवीय अन्तरक्रियालाई विस्थापित गर्नु हुँदैन। उत्साहजनक कुरा के छ भने केही एआई विकासकर्ताहरूले शिक्षकहरूका चिन्तालाई सम्बोधन गर्न थालेका छन्। विद्यार्थीलाई सिधै उत्तर दिनुको सट्टा नयाँ प्रणालीहरूले प्रश्न र संवादमार्फत समस्याको समाधानतर्फ विद्यार्थीलाई अघि बढाउन थालेका छन्। यस्तो दृष्टिकोण वास्तविक सिकाइ कसरी हुन्छ भन्ने प्रक्रियासँग धेरै बढी मेल खान्छ।

तपाईं एआई र शिक्षाका विषयमा केही भन्न चाहनुहुन्छ ?

नेपालमा मलाई सबैभन्दा प्रभावित बनाएको कुरा शिक्षकहरूको आलोचनात्मक सोच हो। मानिसहरूले एआईबाट प्राप्त परिणामलाई आलोचनात्मक रूपमा नस्वीकारी सोचविचार गरेर प्रयोग गर्दा मात्रै एआई सबैभन्दा उपयोगी हुन्छ। एक शिक्षकले मलाई भन्नुभयो- च्याटजीपीटी वा जेमिनाईले एउटा पाठका लागि १० वटा सुझाव दियो, तर उनले तीमध्ये आठवटा आफ्ना विद्यार्थीका लागि उपयुक्त नभएकाले अस्वीकार गरिन्। एआईले तयार गरेको सामग्रीमाथि प्रश्न गर्ने र त्यसको मूल्याङ्कन गर्ने शिक्षकहरूको क्षमता अत्यन्तै आशाजनक पक्ष हो।