कलाकारलाई ‘बाजा बजाउने मान्छे’मा सीमित गरियो

जनताको दुःख, पीडा र आशालाई स्वर दिने गायक रामेश श्रेष्ठ नेपाली सांगीतिक इतिहासमा ‘जनताका गायक’का रूपमा स्थापित नाम हुन्। राल्फा आन्दोलनको समयमा गाउँ–गाउँ डुल्दै उनले गाएका चेतनामूलक गीतहरूले एउटा पुस्तालाई मात्रै होइन, राजनीतिक आन्दोलनकै दिशालाई प्रभावित गरेका थिए। उनका चर्चित गीतमध्ये ‘गरिबको चमेली बोल्दिने कोही छैन’ आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक मानिन्छ।

यही सन्दर्भमा राल्फा आन्दोलनको अनुभव, त्यो बेलाको सामाजिक अवस्था र आजको परिस्थितिबिचको समानता–भिन्नताबारे नागरिक दैनिकका प्रधान सम्पादक गुणराज लुइँटेलले गायक रामेशसँग गरेको विस्तृत कुराकानीको सम्पादित अंश प्रस्तुत गरिएको छ।

बालेन्द्र शाहले ‘गरिबको चमेली बोल्दिने कोही छैन’ गीतलाई र्‍यापशैलीमा गाएपछि यो गीत फेरि चर्चामा आयो। तर मलाई सम्झना छ, तपाईंहरूले राल्फाकालमै यो गीत गाउनुभएको थियो। त्यो बेलाको गीत र अहिलेको परिस्थितिबिच के फरक देख्नुहुन्छ?

२०२८ सालदेखि २०८३ सालसम्म आइपुग्दा पनि ठुलो परिवर्तन आएको देखिँदैन। उस्तै उस्तै अवस्था छ। २०२८ मा गरिबको चमेली बोल्ने कोही थिएन, आज पनि गरिबको पक्षमा कानुन कार्यान्वयन हुँदैन। एउटा मुद्दा पर्दा धनीलाई कारबाही हुँदैन, गरिबलाई हुन्छ। धनीमाथि धनै छ, गरिबमाथि ऋणै ऋण। राजा महेन्द्रले ‘कोहीको हात खाली, कोहीको सुनको थाली’ भनेर गाए, अहिलेको सरकारले पनि ‘सबैलाई बराबर’ भन्छ। तर व्यवहारमा गरिबको जीवन त्यस्तै छ। फरक यति हो कि पहिले ढुंग्रोमा गाइने त्यही गीत अहिले प्रधानमन्त्री बनेर र्‍याप गर्छन्। यो दुर्भाग्य हो।

तपाईंले भन्नुभयो– यो गीतको उत्पत्ति मन्थलीको मुगीटारको चौताराबाट भएको थियो। त्यो दृश्य कस्तो थियो?

हामी मञ्जुल राल्फा र म काठमाडौंबाट पूर्वाञ्चलको इलाम, मन्थलीको मुगीटारजस्ता ठाउँमा गीत गाउन पुग्यौं। सहरबजार मात्र होइन, गाउँघर, धारा, चौतारा, हरेक ठाउँमा हामीले गीत गायौं। मुगीटारको एउटा चौतारामा तीन–चार सय जना जम्मा भएका थिए। हामीले गीत गाइसकेपछि स्थानीय जनताले भने, ‘हाम्रा पनि नानीहरू छन्, उनीहरूले पनि गीत गाउँछन्, तपाईंहरू सुन्नुहोस् है।’ अनि उनीहरूले बहिनीहरूलाई बोलाएर दुइटा हँसियाको तालमा गाउन लगाए। उनीहरूले गाएको गीत थियो– ‘गाई त बाध्यौं ढुंग्रोमा मोही छैन, गरिबको चमेली बोल्दिने कोही छैन।’

त्यो लय र भाव हाम्रो विचारसँग मिल्दोजुल्दो थियो। हामीले त्यो लय टिप्यौं, शब्द संयोजन गर्‍यौं र यसलाई सार्थकता दियौं। पछि ‘रातो भाले धुरीमा करायो, गरिबको चमेली निसापै हरायो’जस्ता पंक्ति थपियो। यो गीत संयोगले होइन, ती मिहिनेती गरिबहरूको आर्तनाद हो।

गरिबको चमेली भन्नाले के बुझ्नुहुन्छ? किन चमेलीजस्तो कोमल प्रतीक प्रयोग गर्नुभयो?

चमेली एउटा कोमल, सुगन्धित तर नाजुक फूल हो। गरिबको जीवन पनि त्यस्तै छ– उसले आफ्नो मिहिनेतको सुगन्ध फैलाउँछ, तर उसको अस्तित्व निसाप (न्याय)बिना हराइरहेको छ। ‘गरिबको चमेली’ भनेको गरिबको आवाज, उसको सपना, उसको पीडा हो। त्यो आवाज बोल्ने कोही छैन। आज पनि अदालतमा, प्रशासनमा, नीतिमा गरिबको पक्षमा न्याय हुँदैन। धनीलाई धनले छेक्छ, गरिबलाई ऋणले। अन्ततः दुधको कुण्ड पानीसँग सरोबर हुनुपर्छ– सबैलाई बराबर व्यवहार हुनुपर्छ।

‘गाउँ गाउँबाट उठ, बस्ती बस्तीबाट उठ’ गीत कसरी जन्मियो? यो गीत अहिले १७–१८ भाषामा अनुवादित भएको सुनियो।

यो गीत मूलतः भोजपुरका श्याम तमोटले एउटा कलेज कार्यक्रमको स्वागतगानका लागि लेखेका थिए। उहाँकै संगीत थियो। पछि हाम्रा साथी समिरले त्यो लय मलाई सुनाए– ‘केही नहुनेहरू, आवाज लिएर उठ।’ लय सहज र मुटु छुने थियो। मैले त्यसलाई परिमार्जन गरेर काठमाडौंको चोक–चोकमा गाउन थालें। अहिले यो गीत तामाङ, नेवारी, भोजपुरी, मैथिली, गुरुङ, राई, लिम्बुलगायत १७–१८ भाषामा अनुवादित भइसकेको छ।

तपाईंहरूले ‘सबै मलाई चोर भन्छन्’ गीत किन बनाउनुभयो? त्यसको पृष्ठभूमि के थियो?

यो मेरो बाल्यकालको अनुभवबाट आएको हो। मेरो बुबा हाकिम हुनुहुन्थ्यो। म उहाँको कचहरीमा बसेर सुन्थेँ– चोरलाई कसरी सजाय दिने, कसरी छोड्ने? तर एक दिन कसैले भन्यो, ‘सुब्बा साहेब, चोर पनि समाजले बनाउछ नि। उसलाई खान लाउन पाए, पढ्न पाए, इज्जत भए के त्यो चोर्न जान्थ्यो?’

त्यही कुरा श्याम तमोटले गीतमा लेखे– ‘सबै मलाई चोर भन्छन् तिमी पनि भन्छौ तर किन चोर भएँ सोध्दैनौ।’ यसले संरचनागत अन्यायलाई प्रश्न गर्छ। गरिबलाई चोर बनाउने समाज हो तर दोष गरिबलाई मात्र दिइन्छ।

नदी किनारको माझीको गीतमा ‘नदी वारि पारि गर्दा मेरो सिंगै आयु खस्छ’ भन्नुभएको छ। यो कस्तो विम्ब हो?

मन्थलीबाट काठमाडौं आउँदा हामी सुनकोसी–तामाकोसी तर्नुपथ्र्यो। माझीहरूको जीवन संघर्ष प्रत्यक्ष देखें। उनीहरूले दिनरात नदी वारि–पारि गरिरहन्छन्, तर उनीहरूको आयु त्यहीं सकिन्छ। यो एउटा विम्ब हो– शोषित वर्गको आफ्नै पसिनाले सिञ्चित भूमिमा पनि उसको अस्तित्व मेटिन्छ। मेरो पुस्तक ‘जीवन संघर्षका ज्वारहरू’मा यी गीतको उत्पत्तिको विस्तृत विवरण छ।

राल्फा आन्दोलनको वास्तविक अर्थ के थियो? पारिजात दिदीको भूमिका कस्तो थियो?

‘राल्फा’ एउटा उत्सुकता जगाउने शब्द थियो, जसलाई हामीले पारिजात दिदीको प्रेरणामा अगाडि बढाएका थियौं। हामीले बौद्धिक बहस, संवाद, विश्वका प्रगतिशील साहित्य र संगीतबाट प्रभावित भएर गीतलाई हतियार बनायौं। हाम्रो मान्यता थियो– ‘विचारले संसार बदलिन्छ’। पारिजात दिदी नै हाम्रा प्रेरणाको स्रोत हुनुहुन्छ। उहाँले हामीलाई ‘गीतबाट पुरानो व्यवस्था ढाल्ने सांगीतिक आक्रमण’ गर्न प्रेरित गर्नुभयो। उहाँ नभएको भए वामपन्थी आन्दोलनले यति छिटो जनमानस पाउन सक्दैनथ्यो। कांग्रेसी दाइहरू पनि भन्थे– ‘यी राल्फाहरूले गीत गाएर बामेहरूलाई सत्ताको भर्‍याङ चढाए।’

तपाईंहरूको गीतले जनजीवनमा कसरी प्रभाव पार्‍यो? कुनै व्यक्तिगत घटना सम्झाउनुहोस्।

धेरै घटनाहरू छन्। एउटा सम्झन्छु– हामी गीत गाउन गाउन जाँदा एउटी वृद्धाले भन्नुभयो– ‘बाबु, तिमीहरूले गाएको ‘गरिबको चमेली’ सुनेर मेरो मुटु फुट्छ। मेरो छोरा मलेसिया गयो, तीन वर्ष भयो पैसा पठाएको छैन, मलाई सम्झेको छैन। तर तिमीहरूले गाएको गीतले आज पनि म रोएर रात काट्छु।’

यो दृश्यले देखाउँछ– हाम्रा गीतले यथार्थ समातेको छ। पछि थाहा भयो, ४६ सालपछिका धेरै नेता, कार्यकर्ता हाम्रै गीतले प्रभावित भएर आन्दोलनमा आएका रहेछन्। आज तीमध्ये कति शीर्ष स्थानमा पुगेका छन्। उनीहरू स्वयं भन्छन्– तपाईंहरूको गीतले नै हामीलाई उठायो।

तपाईंहरूले गीतमा ‘प्रेम’को कस्तो परिभाषा प्रयोग गर्नुभयो?

समाजमा ‘प्रेम’को अर्थ केटाकेटीको प्रेममा मात्र सीमित छ। तर हामी भन्छौं– राष्ट्रलाई प्रेम गर्नु पनि प्रेम हो, गरिब बच्चाको भविष्यलाई माया गर्नु पनि प्रेम हो, विचारसँग प्रेम गर्नु पनि प्रेम हो।

अमर गुरुङ दाइलाई मैले भनेको थिएँ– ‘दाइ, कुन प्रेमले तपाईं र मलाई आज यो छहारीमा बस्ने मौका दियोरु?’ त्यो पनि प्रेमको एउटा विराट रूप हो। प्रेमको हजारौं रूप छन्, जसलाई गीतमा उतार्नुपर्छ।

२०२८ देखि २०८३ सालसम्म देशमा वास्तविक परिवर्तन आयो कि आएन? तपाईंको विचारमा गरिबको जीवन कहाँ पुग्यो?

आएन। हामी कृषिप्रधान देश थियौं, अहिले चामल आयात गर्छौं। २०२८ सालमा गरिबको चमेलीको कथा थियो, आज पनि गरिबले न्याय पाएको छैन। बिचौलिया वर्गले गरिबको नाममा सत्तामा पुग्यो तर गरिब उत्तिकै गरिब छ। आज ४० लाख नेपाली अरब मुलुकमा चेपुवामा परेका छन्– न काम छ, न पैसा, मिसाइलले ज्यान जाने डर। इरानले हान्दिने हो कि? सात–आठ जना मरिसके। बंकरमा सुतेका छन्, फर्कन सक्दैनन्। हामीले सोच्यौं, परिवर्तन आउँछ, तर संरचना उस्तै रह्यो। साहित्य–संगीतले चेतना फैलायो तर शासक वर्गको स्वार्थ पूरा गर्ने ‘बिचौलिया’ पनि प्रसिद्ध भए।

‘भुइँकुइरो उड्न थाल्यो’ गीतको राजनीतिक सन्दर्भ के थियो?

यो गीत चन्द्र भण्डारीले लेखेका थिए। पञ्चायतकालको अप्ठ्यारो परिस्थितिमा प्रत्यक्ष विद्रोह गर्न नसकिने ठाउँमा हामीले विम्ब र प्रतीकको प्रयोग गर्‍यौं। ‘वसन्तको वागभित्र हुन्डरीले खेती लाउँछ’ यो एउटा सुन्दर काव्यिक विद्रोह हो। हामीले ‘मुट्ठी उचाली लड्छौं बड्छौं, अन्तिम विजय हाम्रो हो’ जस्ता गीतहरू सार्वजनिक रूपमा गायौं। यी गीतहरूले पञ्चायतको एकलौटी अधिकारलाई चुनौती दिए। अहिले पनि यी गीतहरू उत्तिकै सान्दर्भिक छन्।

तपाईंहरूले गीत गाउँदा व्यक्तिगत लाभको कुनै चाहना थियो? किन गीतको बाटो समात्नुभयो?

हामी सत्ता, धन वा ठुलो पदका लागि गीत गाउँदैनौं। हाम्रो उद्देश्य सधैं समाजको सबैभन्दा तल्लो तहमा रहेको गरिब, किसान, मजदुरको पक्षमा आवाज उठाउनु थियो। गाउँ–घरमा जाँदा गरिब दुःखीले आफ्नो भान्सामा जे थियो, त्यही खुवाउँथे। कहिले मन्दिरको अक्षता धोएर भात बनाएर खुवाएको छ। यो गीतले कसैको जीवनमा आशा जगाउँछ, एक क्रान्तिकारी बनाउँछ, त्यो नै हाम्रो पुँजी हो।

बालेन्द्र शाहले तपाईंको अनुमतिबिना गीत प्रयोग गरेकोमा के भन्नुहुन्छ?

उहाँले अनुमति लिनुभएको थिएन तर गीतको भावनाअनुरूप राम्रो काम गर्नुभयो। जलजला शिशु सदनमा हाम्रो कार्यक्रममा बालेनजी पनि विद्यार्थी थिए भन्ने सुनेको छु। त्यसैले उहाँले त्यही गीत सम्झेर र्‍याप गर्नुभएको हो। यो गीतले देशका लागि, गरिबका लागि काम गर्छ भने यसको ‘सदुपयोग’ भयो भन्ने हामीलाई खुसी हुन्छ। हामीलाई रोयल्टी वा पैसाको मतलब छैन। तर चेतावनी एउटा छ– यो गीत व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा, स्वार्थ वा प्रचारका लागि प्रयोग नगर्नू। यो गीत करोडौं दुःखीको रगत र पसिनाले बनेको हो।

अहिलेको जेनजी आन्दोलन र युवापुस्ताप्रति तपाईंको दृष्टिकोण के छ?

जेनजी आन्दोलनमा धेरै युवा र बालबालिकाको बलिदान भएको छ। यो पीडादायी छ। हामी चाहन्छौं, उनीहरूको बलिदान व्यर्थ नजाओस्, न त कसैले त्यसलाई व्यक्तिगत स्वार्थका लागि प्रयोग गरोस्। युवापुस्ता प्रविधि जान्दछ, विचार बुझ्दछ। उनीहरूले देशको अति भएको दुःख देखेका छन्। उनीहरूकै हातले नयाँ नेपाल बन्नुपर्छ। हामी केवल गीत लेखेर बस्ने होइन, हामी उनीहरूको ऊर्जा र नैतिकताको सम्मान गर्छौं। अब नयाँ शरीर, नयाँ विचारले नै देश उद्धार गर्नुपर्छ।

तपाईंको पुस्तक ‘जीवन संघर्षका ज्वारहरू’मा के कुरा उल्लेख छ?

यो मेरो संस्मरण हो। यसमा मैले ‘गाउँ गाउँबाट उठ’, ‘बलिदान’ चलचित्र, ‘गरिबको चमेली’, ‘माझीको गीत’ आदि कसरी बनेको भन्ने पृष्ठभूमि लेखेको छु। यो पुस्तक भृकुटी प्रकाशन (लिखत पाण्डेजी)ले छापेको छ। यसले हाम्रो संघर्षको आधा शताब्दीको यात्रा समेट्छ। जो कोहीले हाम्रो गीतको उत्पत्ति र दर्शन बुझ्न चाहन्छ, उसले यो पुस्तक अवश्य पढ्नुपर्छ।

‘दुधै कुण्ड पानीको सरोबर’ भन्ने तपाईंको गीतको भाव के हो?

यो हाम्रो एउटा गीतको भाव हो। हामी भन्छौं– अन्ततः दुधको कुण्ड पानीसँग सरोबर हुनुपर्छ। चमेली सबैलाई बराबर। कानुन, संविधान, नियम– सबैका लागि समान हुनुपर्छ। आज धनीका लागि छुट्टै कानुन, गरिबका लागि छुट्टै कानुन छ। हाम्रो गीतको सन्देश यही हो– विधि र व्यवहारबिचको अन्तर अन्त्य हुनुपर्छ। सबैलाई बराबर व्यवहार हुन्छ भने मात्रै ‘गरिबको चमेली’ साँच्चै बोल्ने कोही हुन्छ।

वामपन्थी सत्तामा गएपछि तपाईंहरूको गीतको उपयोगिता कस्तो रह्यो?

कांग्रेसी दाइहरूले ठट्टा गर्थे– ‘यी राल्फाहरूले गीत गाएर बामेहरूलाई सत्ताको भर्‍याङ चढायो। तर सत्ता पाएपछि उनीहरूले तपाईंहरूलाई ‘बाजा बजाउने मान्छे’ मात्र बनाए।’ दुःख लाग्छ, तर यथार्थ त्यही हो। पार्टीले हामीलाई केवल समारोहमा गीत गाउन मात्र बोलायो। हाम्रो ज्ञान, विचार, नैतिकताको कदर गरेन। हामी गीत गाउनुको अर्थ सत्ताको पक्षपोषण होइन, सत्तासँग सवाल उठाउनु हो।

कलाकारको चरित्र, आचरण र गीतबिचको सम्बन्ध कस्तो हुनुपर्छ?

गीत र गायकको चरित्र अभिन्न हुन्छ। तपाईंले शोषणविरुद्ध गाउनुहुन्छ तर स्वयं शोषक बन्नुहुन्छ भने त्यो गीतको मृत्यु हुन्छ। हामीले गरिबको चुलोमा भात खायौं, सानो झुपडीमा बस्यौं, गीत गाउँदा प्रहरीको गोली खायौं। यही आचरणले गीतलाई ‘बलियो’ बनाउँछ। हामी सुख–सुविधाका लागि गीत बेच्छौं भने गीतको कुनै अर्थ रहँदैन। श्रोता त्यो गीतलाई सम्मान गर्दैन। आज पनि जनताले हामीलाई श्रद्धाले हेर्छन् किनभने हामी गरिबकै भान्सामा भात खाने मान्छे हौं।

कतार, दुबईमा चेपुवामा परेका नेपाली श्रमिकको व्यथा तपाईंको गीतमा कसरी आउँछ?

हामीले धेरै वर्षअघि ‘कोही त भने जहाजमा हरर, कोही त भने पसिना तरर’ भनेर गाएका थियौं। आज त्यो यथार्थ भयानक बनेको छ। अरबमा ४० लाख नेपाली अलपत्र छन्– एउटै कोठामा ५०–६० जना, काम छैन, फर्कन सक्दैनन्, मिसाइल डर। हामीले ‘को हो बोक्ने नेपालको नयाँ अभिभारा’ भन्ने गीत गाएका छौं। तर त्यो अभिभारा कसले बोक्ने? भोटको राजनीतिले मात्र नभई, मानवीय मूल्यले बोक्नुपर्छ।

अन्त्यमा, नयाँ पुस्ता र नयाँ सरकारलाई तपाईंको अन्तिम सन्देश के छ?

मेरो अनुरोध छ– गरिबको चमेली फेरि गाउन नपरोस्। २०४६ सालको परिवर्तनपछि युद्धप्रसाद मिश्रले ‘रक्तक्रान्तिको ज्वालामुखीमा आज उठेको यो बलिदान’ गीत लेखिसकेपछि ‘अब यस्तो गीत गाउने समय नआओस्’ भनेका थिए। आज फेरि त्यही गीत गाउनुपरेको छ। यो दुर्भाग्य हो। नयाँ नेतृत्वलाई अनुरोध छ– सानो गल्ती सच्याउनुस्, जनताको विश्वास नभत्काउनुस्। देश ऋणको भारले डुबेको छ, युवा पलायन भइसकेका छन्।

‘नयाँ नेपाल बोक्ने अभिभारा’ तपाईंहरूको काँधमा छ। यसलाई दुई गुना लामो लेख्नुहोस्। करोडौं नेपालीको आँखा तपाईंहरूमा छ। कृपया, यो जिम्मेवारीलाई व्यक्तिगत लोभका लागि प्रयोग नगर्नू। तपाईं सत्ताको सुविधामा भुल्नुभयो भने नेपाली जनताले अर्को विकल्प खोज्नेछ। अति भयो। अब त नयाँ नेपाल बनाउनैपर्छ।