हारका कारण र पुनर्जागरणको मार्ग

नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धा, जनमत र संवैधानिक राजनीतिको मूलधारमा स्थापित गर्ने ऐतिहासिक योगदान स्वर्गीय मदन भण्डारी र जीवराज आश्रित को थियो। उहाँहरूको ३३औ स्मृति दिवसको अवसरमा हार्दिक श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै आजको राजनीतिक यथार्थमाथि गम्भीर समीक्षा गर्नु आवश्यक भएको छ।

मदन भण्डारीद्वारा प्रतिपादित “जनताको बहुदलीय जनवाद (जवज)” ले नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई केवल सत्ता केन्द्रित राजनीतिबाट जनआधारित लोकतान्त्रिक अभ्यासमा रूपान्तरण गर्‍यो। यही विचारले नेकपा (एमाले) लाई देशकै लोकप्रिय पार्टी बनायो। संविधान निर्माण, संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको संस्थागत विकास, राष्ट्रियता र विकास निर्माणका सवालमा एमालेले निर्वाह गरेको भूमिका ऐतिहासिक छ।

तर २०८२ फागुन २१ गते सम्पन्न संसदीय निर्वाचनमा एमाले प्रत्यक्षतर्फ ९ र समानुपातिकतर्फ १६ सिटसहित जम्मा २५ सिटमा सीमित हुन पुग्यो। यो परिणाम केवल सङ्ख्यात्मक हार मात्र होइन, बदलिँदो समाज, मतदाताको मनोविज्ञान, सूचना प्रवाहको नयाँ युग र राजनीतिक व्यवहारप्रतिको जनधारणालाई समयमै बुझ्न नसक्नुको परिणाम पनि थियो।

विकास र राष्ट्रियताको मुद्दाले मात्र जनताको मन जित्न नसक्नु

निर्वाचनअघि एमालेले विकास निर्माण, पूर्वाधार विस्तार, राष्ट्रिय स्वाभिमान र स्थायित्वका मुद्दालाई प्रमुख रूपमा उठाएको थियो। मुल नेतृत्वले राष्ट्रियताको सवालमा खेलेको भूमिकालाई जनताले पूर्ण रूपमा अस्वीकार गरेका थिएनन्। देशभक्ति, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा सन्तुलन र विकासका ठूला परियोजनामा एमाले नेतृत्वको सक्रियता अझै पनि उल्लेखनीय मानिन्छ।

तर चुनाव केवल विगतका उपलब्धिको मूल्याङ्कन मात्र होइन, भविष्यप्रतिको आशा र भावनाको प्रतिस्पर्धा पनि हो। जनताले विकासका तथ्याङ्कभन्दा बढी आफ्नो दैनिक जीवनमा परिवर्तन खोजिरहेका थिए। महँगी, बेरोजगारी, युवाको पलायन, भ्रष्टाचार र राजनीतिक निराशाले गर्दा विकासका उपलब्धि जनताको भावनासँग जोडिन सकेनन्।

सामाजिक सञ्जालले निर्माण गरेको ‘नयाँ हिरो’ को प्रभाव

यो निर्वाचनमा सामाजिक सञ्जाल र राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय मिडियाले निर्माण गरेको नयाँ राजनीतिक भाष्य निर्णायक बन्यो। नयाँ पार्टी र त्यसले अगाडि सारेको प्रधानमन्त्रीको उम्मेदवारलाई “परिवर्तनको प्रतीक” का रूपमा प्रस्तुत गरियो। डिजिटल माध्यमले छोटो समयमै व्यापक प्रभाव निर्माण गर्‍यो।

एमालेसँग संगठन, इतिहास र अनुभव थियो, तर नयाँ पुस्ताको मनोविज्ञान बुझ्न र डिजिटल राजनीतिको प्रभावकारी उपयोग गर्न कमजोरी देखियो। सामाजिक सञ्जालमा निर्माण भएको भावनात्मक लहर, आक्रोश र परिवर्तनको आकांक्षालाई एमालेले पर्याप्त रूपमा चिर्न सकेन।

पुरानो शैलीको राजनीतिक भाषण र परम्परागत प्रचार प्रणाली नयाँ पुस्ताको अपेक्षासँग मेल खान सकेन। परिणामतः अनुभवभन्दा “नयाँपन” ले जनमत आकर्षित गर्‍यो।

जेनजी आन्दोलनप्रति गलत जनधारणा

पछिल्लो समय देखिएको जेनजी आन्दोलनलाई एमालेले आफ्नो ढंगले व्याख्या गर्ने प्रयास गर्‍यो। आन्दोलनका केही पक्षमा अराजकता, बाह्य प्रभाव वा योजनाबद्ध राजनीतिक उद्देश्य हुनसक्ने तर्क पार्टीले राख्यो। तर जनताले त्यसलाई त्यति सहज रूपमा स्वीकार गरेनन्।

विशेषतः आन्दोलनका क्रममा स्कुले पोशाकमै रहेका एक बालकको हत्या भएको घटनाले जनमानसमा गहिरो असर गर्‍यो। राज्य संयन्त्रको कठोरता र तत्कालीन सरकारको संवेदनशीलता अभावको रूपमा त्यो घटनालाई व्यापक रूपमा हेरियो।

राज्यले सुरक्षा कायम गर्नुपर्ने दायित्व भए पनि घटनाको मानवीय पक्षमा सरकार कमजोर देखियो। जनताले त्यो घटनालाई केवल सुरक्षा चुनौतीका रूपमा होइन, सरकारको असफलता र संवेदनशीलताको कमीका रूपमा बुझे। यही कारणले एमाले नेतृत्वप्रति रहेको विश्वासमा धक्का पुग्यो।

राजनीतिमा कतिपय समय तथ्यभन्दा धारणा बलियो हुन्छ। एमालेले घटनाको आफ्नो व्याख्या राखे पनि जनताले अनुभूत गरेको पीडा र भावनालाई पर्याप्त रूपमा सम्बोधन गर्न सकेन।

नेतृत्व र व्यवहारबीचको दूरी

एमालेको अर्को चुनौती विचार र व्यवहारबीचको दूरी हो। जवजको मूल मर्म आलोचनालाई स्वीकार गर्ने, जनताको आवाज सुन्ने र लोकतान्त्रिक संस्कारलाई संस्थागत गर्ने थियो। तर पछिल्लो समय पार्टीभित्र आलोचनाप्रति असहिष्णुता, व्यक्तिकेन्द्रित निर्णय र सीमित घेरामा शक्ति केन्द्रित भएको अनुभूति बढ्यो।

जनताले पार्टीलाई केवल भाषणबाट होइन, नेताको व्यवहार, जीवनशैली र संवेदनशीलताबाट मूल्याङ्कन गर्न थालेका छन्। यही पक्षमा एमाले अपेक्षाअनुसार प्रस्तुत हुन सकेन।

अब एमालेले कसरी पुनर्जागरण गर्न सक्छ ?

१. जनताको मनोविज्ञान बुझ्ने राजनीति

आजको राजनीति केवल संगठन र नाराले चल्दैन। जनताको भावना, डिजिटल प्रभाव, युवाको आकांक्षा र सामाजिक चेतनालाई बुझ्न सक्नुपर्छ। एमालेले नयाँ पुस्तासँग संवाद गर्ने नयाँ शैली विकास गर्नुपर्छ।

२. जवजलाई व्यवहारमा उतार्ने

जनताको बहुदलीय जनवादलाई केवल सैद्धान्तिक दस्तावेजमा सीमित राख्नु हुँदैन। पार्टीभित्र खुला बहस, आलोचनाको सम्मान र संस्थागत लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउनुपर्छ।

३. डिजिटल युगअनुसार पार्टी रूपान्तरण

सामाजिक सञ्जाल आज जनमत निर्माणको शक्तिशाली माध्यम बनेको छ। एमालेले तथ्यमा आधारित, सकारात्मक र सिर्जनात्मक डिजिटल अभियान सञ्चालन गर्नुपर्छ। युवा पुस्तासँग भावनात्मक र बौद्धिक सम्बन्ध निर्माण गर्न सक्नुपर्छ।

४. जनताका दैनिक समस्यामा केन्द्रित हुनुपर्छ

रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, उद्यमशीलता र सुशासनलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ। जनताले प्रत्यक्ष महसुस गर्ने परिवर्तन बिना राजनीतिक नाराले प्रभाव पार्न सक्दैन।

५. मानवीय संवेदनशीलता र उत्तरदायित्व

राजनीतिमा शक्ति मात्र होइन, संवेदनशीलता पनि आवश्यक हुन्छ। कुनै पनि आन्दोलन, विरोध वा सामाजिक घटनामा सरकार र पार्टी दुवैले मानवीय दृष्टिकोणबाट व्यवहार गर्नुपर्छ। जनताले कठोरता होइन, जिम्मेवार नेतृत्व खोजिरहेका छन्।

६. नयाँ पुस्तालाई नेतृत्वमा अवसर

पार्टीभित्र पुस्तान्तरण, युवा नेतृत्व विकास र क्षमताका आधारमा अवसर प्रदान गर्नुपर्छ। पुराना अनुभव र नयाँ ऊर्जाको समन्वयबाट मात्रै एमाले पुनर्जीवित हुन सक्छ।

निष्कर्ष

मदन भण्डारी र जीवराज आश्रितले देखाएको बाटो केवल सत्ता प्राप्तिको मार्ग थिएन, त्यो जनताको विश्वास जित्ने राजनीतिक संस्कारको मार्ग थियो। एमाले आज चुनौतीपूर्ण मोडमा उभिएको छ। तर इतिहास, संगठन, विचार र जनाधार भएको पार्टीका रूपमा पुनर्जागरणको सम्भावना अझै बलियो छ।

तर पुनरागमनका लागि आत्मसमीक्षा आवश्यक छ। हारलाई केवल षड्यन्त्र, प्रचार वा विरोधी शक्तिको प्रभाव भनेर मात्र व्याख्या गरेर पुग्दैन। जनताको मन किन टाढियो भन्ने प्रश्नको इमानदार उत्तर खोज्नुपर्छ।

यदि एमालेले विचार र व्यवहार सुधार्न सक्छ, जनताको भावना बुझ्न सक्छ, नयाँ पुस्ताको आकांक्षालाई आत्मसात् गर्न सक्छ र जवजको मर्मअनुसार लोकतान्त्रिक संस्कारलाई व्यवहारमा उतार्न सक्छ भने २५ सिटको सीमितताबाट फेरि राष्ट्रिय राजनीतिमा बलियो शक्तिका रूपमा उदाउन सक्छ।

मदन–आश्रित स्मृति दिवसमा उहाँहरूप्रति साँचो श्रद्धाञ्जली भनेकै आत्मसमीक्षा, सुधार र जनमुखी राजनीतिक पुनर्जागरणको यात्रामा दृढतापूर्वक अगाडि बढ्नु हो।

(लेखक सञ्जय थापा प्रवाशी नेपाली मञ्च अन्तर्राष्ट्रिय कमिटिका निवर्तमान अध्यक्ष तथा हाल नेकपा एमालेका केन्द्रीय कमिटी सदस्य हुन्।)